اسودت ، وهي سوداء مظلمة . فلو أن حلقة من السلسلة التي طولها سبعون ذراعا وضعت على الدنيا ، لذابت الدنيا من حرها ، ولو أن قطرة من الزقوم و الضريع قطرت في شراب أهل الدنيا ، مات أهل الدنيا من نتنها . قال : فبكى رسول الله - صلى الله عليه و آله - وبكى جبرئيل ؛ فبعث الله إليهما ملكا ، فقال : إن ربكما يقرئكما السلام و يقول : إني قد أمنتكما من أن تذنبا ذنبا اعذبكما عليه » « 1 » انتهى . حاصل ترجمهء حديث شريف اين است كه « در بين اين‌كه روزى رسول خدا - صلّى اللَّه عليه و آله - نشسته بود جبرئيل آمد در خدمتش ، در صورتى كه افسرده و محزون بود و رنگش متغير بود . پيغمبر فرمود : " اى جبرئيل چرا تو را افسرده و محزون مىبينم ؟ " گفت : " اى محمّد - صلّى اللَّه عليه و آله - چرا چنين نباشم در صورتى كه امروز گذاشته شد دَم‌هاى جهنّم " . پيغمبر خدا - صلّى اللَّه عليه و آله - گفت : " چه چيز است دم‌هاى جهنّم ؟ " عرض كرد : " همانا خداى تعالى امر فرمود به آتش ، برافروخته شد هزار سال تا سرخ شد . بعد از آن امر فرمود به آن ، افروخته شد هزار سال تا سفيد شد . پس از آن امر فرمود به آن ، افروخته شد هزار سال تا سياه شد و آن سياه و تاريك است . پس اگر يك حلقه از زنجيرى كه بلندى آن هفتاد ذراع است گذاشته شود بر دنيا ، هر آينه آب مىشود دنيا از حرارت آن . و اگر قطره‌اى از زقّوم و ضريع آن بچكد در آب‌هاى اهل دنيا ، همه مىميرند از گَند آن . " پس گريه كرد رسول خدا - صلّى اللَّه عليه و آله - و جبرئيل گريان شد . پس خداى تعالى فرستاد به سوى آنها فرشته [ اى ] . عرض كرد : " خداى شما سلام مىرساند به شما و مىفرمايد من ايمن كردم شما دو تن را از اين‌كه گناهى كنيد كه عذاب كنم شما را به واسطهء آن " » . اى عزيز ، امثال اين حديث شريف بسيار است ؛ و وجود جهنّم و عذاب اليم آن از ضروريات جميع اديان و واضحات برهان است ، و اصحاب مكاشفه و ارباب قلوب در همين عالم نمونهء آن را ديده‌اند . درست تصور و تدبّر كن در مضمون اين حديث كمرشكن ، آيا اگر احتمال صحت هم بدهى ، نبايد مثل ديوانه‌ها سر به بيابان بگذارى ؟

--> ( 1 ) - علم اليقين ، ج 2 ، ص 1032 .