كثرتْ جنبهء كسب عبد را غلبه داده ؛ و در مقام رجوع به وحدتْ جنبهء حق را غلبه داده ؛ والّا با نظرى توان گفت : سلوك الى الجنة نيز منسوب به عبد است : وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً « 1 » . فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ * وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ « 2 » . و با نظرى توان گفت : سلوك الى العلم نيز به تأييد و توفيق حق و منسوب به ذات مقدس است : قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ « 3 » . و جناب محقق فلاسفه و فخر طايفهء حقّه ، صدر المتألهين - رضوان اللَّه عليه - را در اين مقام بيانى است « 4 » كه مبنى بر آن است كه نفسِ ادراكِ ملايم و منافرْ جنّت و نار است ؛ و علوم از ملايمات نفس ، و جهل از منافرات آن است . و اين مخالف با نظريهء خود آن بزرگوار است در مسفورات حِكميهء خود بر ردّ شيخ غزّالى « 5 » كه او را مسلكى است كه جنّات و دوزخ را به لذات و آلام حاصلهء در نفس حمل كرده ، و وجود عينى آنها را منكر شده است ؛ چنانچه از او منقول است « 6 » . و اين مذهب با آن‌كه مخالف برهان حكماست ، خلاف اخبار انبياء و كتب سماويه و ضرورت جميع اديان است . و حضرت فيلسوف عظيم الشأن او را ردّ و خيالش را ابطال فرموده ؛ ولى شبيه آن معنى را خود آن بزرگوار در اين مقام فرموده گرچه اصل مسلك غزّالى را انكار دارد . و در هر صورت ، اين كلام در نظر قاصر صحيح نيايد ، ولى مناسب اين اوراق بيش از اين تفصيل نيست « 7 » .

--> ( 1 ) - « هر چه كرده بودند حاضر يافتند » . ( الكهف ( 18 ) : 49 ) ( 2 ) - « پس هر كه به قدر ذرّه‌اى نيكى كرده باشد ، آن را مىبيند ؛ و هر كه به قدر ذره‌اى بدى كرده باشد ، آن را خواهد ديد » . ( الزلزلة ( 99 ) : 7 - 8 ) ( 3 ) - « بگو همه از جانب خداست » . ( النساء ( 4 ) : 78 ) ( 4 ) - شرح اصول الكافي ، صدر المتألهين ، ج 2 ، ص 69 - 70 . ( 5 ) - الحكمة المتعالية ، ج 9 ، ص 172 ، فصل 10 ، و ص 149 - 153 و 207 ؛ المبدأ و المعاد ، ص 382 - 395 . ( 6 ) - إحياء علوم الدين ، ج 4 ، ص 725 ؛ مجموعهء رسائل الإمام الغزالي ، رسالة المضنون به على غير أهله ، ص 355 ؛ الحكمة المتعالية ، ج 9 ، ص 151 - 153 ؛ المبدأ و المعاد ، ص 423 . ( 7 ) - ر . ك : تقريرات فلسفه ، امام خمينى ، ج 3 ، ص 251 ، 507 و 534 .