است بر ديگر ستارگان در شب بدر . و همانا علما ارث‌بَرِ پيغمبران‌اند . پيغمبران به ارث نگذاشتند پول طلا و نقره ، و ليكن به ارث گذاشتند علم را ؛ پس كسى كه اخذ كرد از آن ، حظّ بسيارى برد " » . شرح : بدان‌كه الفاظ روايت شريفه احتياج به شرح ندارد ، ولى اين چند خصلتى را كه رسول اكرم - صلّى اللَّه عليه و آله - براى فضيلت طالب علم و علما بيان فرمودند در ضمن چند فصل به مناسبت به شرح آنها مىپردازيم . وَعَلَى اللَّه التُّكلانُ . فصل در بيان آن‌كه كسى كه سلوك طريق علم كند حق تعالى او را سلوك طريق جنت دهد و بايد مقدمتاً دانست كه علوم مطلقاً منقسم مىشود به دو قسمت : يكى علوم دنيايى ، كه غايت مقصد در آنها رسيدن به مقاصد دنيويه است . و ديگر علوم اخرويه ، كه غايت مقصد در آنها نيل به مقامات و درجات ملكوتيه و وصول به مدارج اخرويه است . و پيش از اين اشاره شد به اين‌كه غالباً امتياز اين دو نحوه علم به امتياز نيّات و قصود است ؛ گرچه خود آنها نيز فى حد نفس‌ها به دو سنخ منقسم شوند . و به مناسبت آثارى كه در اين حديث شريف براى طلب علم و علما بيان فرمودند ، مقصود از اين علمْ قسم دوم و علم آخرت است . و اين واضح است . و نيز پيش از اين ذكر شد « 1 » كه كليهء علوم اخرويه از سه حال خارج نيست : يا از قبيل علم باللَّه و معارف است ؛ يا از قبيل علم تهذيب نفس و سلوك الى اللَّه است ؛ يا از قبيل علم آداب و سنن عبوديت است . اكنون گوييم كه تعمير نشئهء آخرت بسته به اين سه امر است ؛ و بنابراين ، جنّات نيز به تقسيم كلى سه جنّت است : يكى جنّت ذات ، كه غايت علم باللَّه و معارف الهيّه است . و ديگر جنّت صفات ، كه نتيجهء تهذيب نفس و ارتياض آن است . و سوم جنّت اعمال ، كه صورت قيام به عبوديت و نتيجهء آن است . و اين جنّات

--> ( 1 ) - ر . ك : صفحه 427 .