اعظم حسرت‌ها است . پس ، ميزان در علم آن است كه آيت و علامت و نشانه باشد و خودى و خوديت در آن نباشد و انانيّت در محل او محو و نابود شود ؛ نه آن‌كه باعث نخوت و خودبينى و خودنمايى و تكبر شود . و نيز تعبير فرموده است به « مُحكمه » براى آن‌كه علم صحيح آن است كه به واسطهء نورانيت و روشنيش در قلبْ اطمينان آورد و شك و ريب را زائل نمايد . چه بسا كه انسان در تمام مدت عمر خوض در براهين و مقدمات آن كند و براى هر يك از معارف الهيه براهين عديده و ادلهء كثيره ذكر كند و در مقام جدل و خصومت بر اقران تفوق كند ، ولى آن علوم در قلبش هيچ تأثيرى نكرده و اطمينانى حاصل نكرده بلكه شك و ترديد و شبههء او را زيادتر كرده باشد . پس ، جمع مفاهيم و اكثار اصطلاحات هيچ فايده [ ندارد ] ، بلكه قلب را به غير حق مشغول كند و از آن ذات مقدس منصرف و غافل نمايد . اى عزيز ، علاج ، كل‌العلاج ، در اين است كه انسان كه مىخواهد علمش الهى باشد ، وارد هر علمى كه شد مجاهده كند و با هر رياضت و جديتى شده قصد خود را تخليص كند . سرمايهء نجات و سرچشمهء فيوضات تخليص نيّت و نيّت خالص است : « من أخلص لله أربعين صباحا جرت ينابيع الحكمة من قلبه على لسانه » « 1 » . اخلاص چهل روزه اين است آثار و فوايدش ؛ پس شما كه چهل سال يا بيشتر در جمع اصطلاحات و مفاهيم در هر علمى كوشيديد و خود را علامهء در علوم مىدانيد و از جنداللَّه محسوب مىكنيد ، و در قلب خود اثرى از حكمت و در لسان خود قطره‌اى از آن نمىبينيد ، بدانيد تحصيل و زحمتتان با قدم اخلاص نبوده ، بلكه براى شيطان و هواى نفس كوشش كرديد . پس ، اكنون كه ديديد از اين علوم كيفيت و حالى حاصل نشد ، چندى براى تجربه هم باشد به اخلاص نيّت و تصفيهء قلب از كدورات و رذائل بپردازيد ؛ اگر از آن اثرى ديديد ، آن وقت بيشتر تعقيب كنيد . گرچه باب تجربه كه پيش آمد در اخلاص بسته مىشود ؛ ولى باز

--> ( 1 ) - « هر كس كه خود را چهل روز براى خدا خالص گرداند ، چشمه‌هاى حكمت از دل بر زبانش جارى گردد » . ( أسرار الحكم ، ص 650 ؛ ر . ك : جامع الأخبار ، ص 249 ؛ الفتوحات المكّية ، ج 2 ، ص 10 ؛ كنز العمّال ، ج 3 ، ص 24 ، حديث 5271 )