ظاهر نماز على بن ابى طالب - عليه السلام - و نماز فلان منافق در اجزاء و شرايط [ و ] صورت ظاهرى عمل هيچ تفاوتى ندارد ، ليكن آن يك با آن عمل معراج الىاللَّه كند و صورتش ملكوت اعلى است ؛ و ديگرى با آن عمل به جهنم سقوط كند و صورتش ملكوت اسفل است و از شدت ظلمت شبيه ندارد . به واسطهء چند قرص نان جوين كه خانوادهء عصمت عليهم السلام در راه خدا مىدهند ، چندين آيه خداى تعالى در مدح آنها فرو مىفرستد « 1 » . جاهل گمان مىكند دو سه روز گرسنگى و غذاى خود را به فقرا دادن امر مهمى است . با اين كه صورت اين قبيل اعمال از هر كس مىشود صادر شود و چيز مهمى نيست ، اهميت آن به واسطهء قصد خالص و نيت صادقانه است . روح عمل ، قوى و لطيف و از قلب سليم صافى صادر است كه داراى اين‌قدر اهميت است . صورت ظاهر نبى اكرم - صلّى اللَّه عليه و آله - و ساير مردم فرقى نداشت ، و لهذا بعضى از اعراب غريب كه به حضور مباركش مىرسيدند و آن حضرت با جمعى نشسته بودند ، مىپرسيدند : كدام يك پيغمبر هستيد « 2 » ؟ آنچه پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم را از غير ممتاز مىكند ، روح بزرگ قوى لطيف آن سرور است ، نه جسم مبارك و بدن شريفش . و در علوم عقليه مقرر است كه شيئيت شىء به صورت آن است نه مادهء آن « 3 » . بلكه تحديد به فصلْ حدّ تامّ است ، و به جنس و فصلْ ناقص است ؛ زيرا كه اختلاط به غرايب و اجانب و معرفى به منافى شىء ، مضرّ به حقيقت و تعريف و تماميت آن است ؛ و ماده و جنس از غرايب و اجانب است نسبت به حقيقت شىء كه عبارت از صورت و فعليت و فصل است . پس ، تمام حقيقت اعمال همان صور اعمال و جنبهء ملكوتيهء آنها است كه نيت است . و

--> ( 1 ) - الإنسان ( 76 ) : 5 - 12 ؛ ر . ك : الأمالي ، صدوق ، ص 212 ، مجلس 44 ، حديث 11 ؛ مجمع البيان ، ج 10 ، ص 611 ؛ الكشّاف ، ج 4 ، ص 670 . ( 2 ) - مكارم الأخلاق ، ج 1 ، ص 48 ، حديث 7 ؛ بحار الأنوار ، ج 16 ، ص 229 ، « تاريخ نبينا صلى الله عليه و آله و سلم » ، « باب‌مكارم أخلاقه وسيره » ، حديث 35 . ( 3 ) - ر . ك : الحكمة المتعالية ، ج 2 ، ص 32 ، وج 5 ، ص 282 - 309 ؛ شرح المنظومة ، ج 2 ، ص 357 .