فصل در اركان توبه بدان‌كه از براى توبهء كامله اركان و شرايطى است كه تا آنها محقق نشود ، توبهء صحيحه حاصل نشود . و ما به ذكر عمدهء آنها كه لازم است مىپردازيم . يكى از آنها ، كه ركن ركين اوست ، ندامت و پشيمانى است از گناهان و تقصيرات گذشته ؛ و ديگر ، عزم بر برگشت ننمودن بر آن است هميشه . و اين دو در حقيقت محقق اصل حقيقت توبه و به منزلهء مقومات ذاتيهء آن است . و عمده در اين باب تحصيل اين مقام و تحقق به اين حقيقت است . و آن ، چنان صورت پذيرد كه انسان متذكرِ تأثير معاصى در روح و تبعات آن در عالم برزخ و قيامت بشود از وجه معقول و منقول . چنانچه پيش اصحاب معرفت مبرهن « 1 » و در اخبار اهل بيت عصمت - عليهم السلام - وارد است « 2 » كه از براى معاصى در عالم برزخ و قيامت صورت‌هايى است به مناسبت آنها ، كه در آن عالم داراى حيات و اراده هستند و انسان را از روى شعور و اراده عذاب و آزار مىنمايند ؛ چنانچه آتش جهنم نيز از روى شعور و اراده انسان را مىسوزاند ، زيرا كه آن نشئه نشئهء حيات است . پس ، در آن عالم صورت‌هايى نتيجهء اعمال حسنه يا قبيحهء ماست كه با ما محشور مىگردد . و در احاديث شريفه و قرآن كريم تصريحاً و تلويحاً ذكر اين مطلب بسيار شده ، و مطابق است با مسلك حكماى اشراق « 3 » و ذوق و مشاهدات اهل سلوك و عرفان « 4 » . و همين‌طور از براى هر معصيتى در روح اثرى حاصل شود ، كه آن را در احاديث شريفه به « نقطهء سوداء « 5 » » تعبير فرمودند ، و آن

--> ( 1 ) - ر . ك : الحكمة المتعالية ، ج 9 ، ص 225 و 290 . ( 2 ) - ر . ك : بحار الأنوار ، ج 8 ، ص 71 - 329 ، باب 23 - 24 ؛ علم اليقين ، ج 2 ، ص 869 - 891 . ( 3 ) - ر . ك : مجموعه مصنّفات شيخ إشراق ، ج 2 ، ص 229 - 235 . ( 4 ) - ر . ك : إحياء علوم الدين ، ج 4 ، ص 722 - 727 ؛ الأربعون حديثاً ، شيخ بهايى ، ص 485 . ( 5 ) - زرارة عن أبي جعفر عليه السلام قال [ قال : ] ما مِنْ عَبْدٍ إلّاوَفي قَلْبِهِ نُكْتَةٌ بَيْضاءُ ؛ فإذا أذْنَبَ ذَنْباً ، خَرَجَ فِي النُكْتَةِنُكْتَةٌ سَوْداءُ ؛ فإنْ تَابَ ، ذَهَبَ ذلِكَ السَّوادُ . وَإِنْ تَمادى في الذُّنُوبِ ، زادَ ذلِكَ السّوادُ حتّى يُغطّي الْبَياضَ ؛ فإذا تَغَطَّى الْبَياضُ ، لَمْ يَرْجِعْ صاحِبُهُ إلى خَيْرٍ أبَداً . . . » ؛ « زراره از امام باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود : " هيچ بنده‌اى نيست مگر در دل او نقطهء سفيدى است ؛ و چون گناهى انجام دهد ، نقطهء سياهى در آن پيدا شود ؛ سپس اگر توبه كند ، آن سياهى از بين مىرود ؛ و اگر به گناه ادامه دهد بر آن سياهى افزوده شود چندان‌كه سفيدى را بپوشاند ؛ و چون سفيدى پوشيده بود ، صاحب آن هرگز به نيكى و خوبى باز نمىگردد . . . » . ( الكافي ، ج 2 ، ص 273 ، « كتاب الإيمان و الكفر » ، « باب الذنوب » ، حديث 20 )