نزديك‌تر است . در يك شهر پنجاه هزار نفرى ، پنجاه نفر پير هشتاد ساله انسان نمىبيند . پس اى عزيز ، از مكايد شيطان بترس و در حذر باش ؛ و با خداى خود مكر و حيله مكن كه پنجاه سال يا بيشتر شهوت‌رانى مىكنم ، و دم مرگ با كلمهء استغفار جبران گذشته مىكنم . اينها خيال خام است . اگر در حديث ديدى يا شنيدى كه حق تعالى بر اين امت تفضل فرموده و توبهء آنها را تا قبل از وقت معاينهء آثار مرگ يا خود آن قبول مىفرمايد « 1 » ، صحيح است ؛ ولى هيهات كه در آن وقت توبه از انسان متمشّى شود . مگر توبه لفظ است ! قيام به امرِ توبه زحمت دارد ؛ برگشت و عزم بر برگشت نكردن رياضات علميه و عمليه لازم دارد ، و الّا خود به خود انسان نادر اتفاق مىافتد كه در فكر توبه بيفتد يا موفق به آن شود ؛ يا اگر شد بتواند به شرايط صحت و قبول آن ، يا به شرايط كمال آن ، قيام كند . چه بسا باشد كه قبل از فكر توبه يا عملى كردن آن ، اجل مهلت ندهد ، و انسان را با بار معاصى سنگين و ظلمت بىپايان گناهان از اين نشئه منتقل نمايد . آن وقت خدا مىداند كه به چه گرفتارىها و بدبختىها دچار مىشود . جبران معاصى در آن عالَم ، فرضاً كه اهل نجات و عاقبت امرش سعادت باشد ، كار سهلى نيست . فشارها و زحمت‌ها و سوختن‌هايى در دنبال است تا انسان لايق شفاعت شود و مورد رحمت ارحم الراحمين گردد .

--> ( 1 ) - امام صادق عليه السلام از پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم روايت كرده است كه فرمود : « مَنْ تَابَ قَبْلَ مَوْتِهِ بَسنةٍ ، قَبِلَ اللَّه توبَته . ثُم‌ّقال : إنَّ السنّة لكثيرةُ ، مَن تابَ قبْلَ موتهِ بِشَهرٍ قَبِلَ اللَّه توبَته . ثمَّ قال : إنَّ الشهر لكثير ، مَن تاب قَبل موته بجُمعة ، قبل اللَّه توبته . ثمَّ قَالَ : إِنّ الجُمعةَ لكثير ، مَن تاب قَبل موته بيومٍ ، قَبِلَ اللَّه توبته . ثُمّ قال : إنّ يوماً لكثير ، من تاب قَبْلَ أن يُعاينَ ، قَبِلَ اللَّه توبتهَ » . « هر كس يك‌سال پيش از مرگش توبه كند ، خداوند توبه او را مىپذيرد . سپس فرمود : يك سال زياد است ؛ هر كس يك ماه پيش از مرگش توبه كند ، خدا توبه او را مىپذيرد . سپس فرمود : يك ماه زياد است ؛ هر كس يك جمعه ( يك هفته ) پيش از مرگش توبه كند ، خداوند توبه او را مىپذيرد . سپس فرمود : يك جمعه ( هفته ) زياد است ؛ هر كس يك روز پيش از مرگش توبه كند ، خداوند توبه او را مىپذيرد . سپس فرمود : يك روز زياد است ؛ هر كس پيش از مشاهده مرگ توبه كند ، خداوند توبه او را مىپذيرد » . ( الكافي ، ج 2 ، ص 440 ، « كتاب الإيمان و الكفر » ، « باب فيما أعطى اللَّه عزّ وجلّ آدم وقت التوبة » ، حديث 2 ، و احاديث اين باب )