غافل از آن هستند كه خلاف ترتيب و مخالف سنّةاللَّه جاريه است . اين‌جا دار امتحان و امتياز شقى از سعيد و مطيع از عاصى است ؛ و عالم ظهور فعليات است نه دار بروز نتايج اعمال و ملكات . و اگر نادراً حق تعالى ظالمى را گرفتار كند ، مىتوان گفت از عنايات حق تعالى به آن ظالم است . اگر اهل معصيت و ظلم را به حال خودشان واگذار فرمايد « استدراج » است . چنانچه خداى تعالى مىفرمايد : سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ * وَ أُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ « 1 » . يعنى « زود است كه نعمت دهيم آنها [ را ] درجه درجه از جهتى كه نمىدانند . و مهلت دهيم آنها را . همانا اخذ من شديد است » . و مىفرمايد : وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ « 2 » . يعنى « گمان نكنند آنان كه كافر شدند اين‌كه مهلت ما براى آنها خير است ؛ همانا چنين است كه مهلت داديم آنها را تا زياد كنند گناه را . و از براى آنها عذاب [ خوار كننده ] « 3 » است » . و در مجمع البيان روايت كند از حضرت صادق عليه السلام : أَنَّهُ قال : « إذا أحدث العبد ذنبا ، جدد له نعمة فيدع الاستغفار . فهو الاستدراج » « 4 » فرمود : « وقتى حادث كند بنده گناهى را ، تجديد شود براى او نعمتى ، پس واگذارد استغفار را ، پس آن استدراج است » . فصل در اين‌كه شدت بليّات روحيه تابع شدت ادراك است در ذيل حديث شريف كه مىفرمايد : « و من سخف دينه و ضعف عقله قل بلاؤه » چنين ظاهر شود كه بليّات اعم از جسمانيه و روحانيه است ؛ زيرا كه اشخاص ضعيف العقل و كم ادراك به مقدار ضعف عقل و ادراك خود از بليّات روحانيه و ناملايمات عقليه مأمون‌اند . به خلاف كسانى كه عقلشان كامل و ادراكشان شديد است ، كه به مقدار كمال

--> ( 1 ) - القلم ( 68 ) : 44 - 45 . ( 2 ) - آل عمران ( 3 ) : 178 . ( 3 ) - در استنساخ و چاپ‌هاى سابق ، در اين موضع « دردناك » و در آيه « أليم » ذكر شده است . ( 4 ) - مجمع البيان ، ج 10 ، ص 510 .