ندارند ، وارد نشوند ؛ چنانچه شاهد بر اين جمع در خود روايات است . و اما كسانى كه اهل آن هستند ، براى آنها راجح ، بلكه افضل از جميع عبادات ، است . در هر صورت ، ما از مقصد و قرارداد خود به كلى خارج شديم ، ولى چاره‌اى نبود جز تعرض به اين مطلب فاسد و تهمت غير مرضىِّ حق ، كه در اين عصرهاى اخير متداول شده در السنه ، شايد تأثيرى در بعض قلوب كند . و اگر يك نفر قبول اين قول كند ، براى من كفايت كند . وَالْحَمْدُ للَّهِ وَإلَيْهِ الْمُشْتَكى « 1 » . فصل در تفكر در مصنوع است يكى ديگر از درجات تفكر ، فكرت در لطايف صنعت و اتقان آن و دقايق خلقت است ، به قدرى كه در طاقت بشر است . و نتيجهء آن علم به مبدأ كامل و صانع حكيم است . و اين عكس برهان صدّيقين است ؛ زيرا كه مبدأ برهان در آن مقام حق تعالى عزّ اسمه است ، و از آن علم به تجليات و مظاهر و آيات حاصل شود ؛ و در اين مقامْ مبدأ برهان مخلوقات است ، و از آنها علم به مبدأ و صانع حاصل شود . و اين برهان براى عامه است و آنها را حظى از برهان صدّيقين نيست ؛ و لهذا شايد بسيارى انكار نمايند كه نظر در حق مبدأ علم به خود او شود ، و علم به مبدأ موجب شود علم به مخلوق را . بالجمله ، تفكر در لطايف و دقايق صنعت و اتقان نظام خلقت از علوم نافعه و از فضائل اعمال قلبيه و افضل از جميع عبادات است ؛ زيرا كه نتيجهء آن اشرف نتايج است . گرچه جميع عبادات نتيجهء اصلى و سرّ واقعى آنها حصول معارف است ، ولى كشف اين سرّ و حصول اين نتيجه براى ماها نشود ؛ و از براى آن اهلى است كه هر عبادتى براى آنها بذر مشاهده يا مشاهداتى است . در هر صورت ، اطلاع بر لطايف صنعت و اسرار خلقت به حقيقت تاكنون براى بشر [ ميسر ] نگرديده . و به‌طورى پايهء آن دقيق و محكم است و نظام آن جميل و از روى اسلوب كمال است كه در هر موجودى ، اگر چه

--> ( 1 ) - « ستايش مخصوص خداست و شكايت نزد اوست » .