شيطان و شاهكارهاى آن ملعون است ، به‌طورى ما را از توجه به عالم آخرت باز داشته كه در فكر هيچ كار نيفتيم . و اگر مخاطرات سير و موانع حركت داشته باشيم ، در صدد اصلاح آن به توبه و انابه و رجوع به حق برنياييم و هيچ در صدد جمع زاد و راحله نباشيم ، ناگاه اجل موعود در رسد و ما را بىزاد و راحله و بىتهيهء سفر ببرد : نه عمل صالحى داريم و نه علم نافعى ؛ و مؤونهء آن عالم روى اين دو مطلب چرخ مىزند ، و ما هيچ يك را تهيه نكرديم . اگر عملى هم كرده باشيم ، خالص و بىغل و غش نبوده ؛ بلكه با هزاران موانع قبول بجا آورديم . و اگر علمى تحصيل نموديم ، علم بىحاصل و نتيجه بوده كه خود يا لغو و باطل است و يا از موانع بزرگ راه آخرت است . اگر اين علم و عمل ما نافع بود ، در ما كه سال‌هاى سال است دنبال آن هستيم بايد تأثير واضحى كرده باشد و در اخلاق و اطوار ما تفاوتى حاصل شده باشد ؛ چه شده است كه علم و عمل چهل پنجاه سالهء ما در قلوب ما اثر ضد بخشيده و دل‌هاى ما را از سنگ خارا سخت تر كرده ؟ از نماز كه معراج مؤمنان است ما را چه حاصل شده ؟ كو آن خوف و خشيتى كه لازم علم است ؟ « 1 » اگر خداى نخواسته با اين حال كه هستيم ما را كوچ دهند ، خسارت‌هاى بزرگى و حسرت‌هاى بسيارى در پيش داريم كه زائل شدنى نيست . پس ، نسيان آخرت از امورى است كه اگر ولىّاللَّه اعظم ، امير المؤمنين - سلام اللَّه عليه - بر ما بترسد از آن و از موجب آن ، كه طول امل است ، حق است ؛ زيرا كه او مىداند اين چه سفر پرخطرى است . و انسانى كه بايد آنى راحتى نداشته باشد و در هر حال مشغول جمع زاد و راحله باشد و دقيقه‌اى ننشيند ، اگر نسيان كرد آن عالم را و به خواب رفت و نفهميد كه چنين عالَمىهم هست و چنين سيرى هم در پيش است ، چه به سر او خواهد آمد و به چه بدبختىهايى خواهد گرفتار شد . خوب است قدرى در حال آن حضرت و حضرت رسول اكرم - صلّى اللَّه عليه و آله - كه اشرف خليقه و معصوم از خطا و نسيان و لغزش و طغيان هستند ، تفكر كنيم و بفهميم كه ما در چه حال هستيم و

--> ( 1 ) - اشاره است به آيهء إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ ؛ « تنها بندگان عالم از خدا مىترسند » . ( فاطر ( 35 ) : 28 )