كند جوشش خون قلب را در آن ، و پر كند شريان‌ها و دماغ را از يك دود تاريك مضطربى كه به واسطهء آن حال عقل بد و ناچيز شود و كار او ضعيف شود . و مَثل انسان در اين هنگام ، چنانچه حكما گويند ، مَثل غارى شود كه در او آتش افروزند و پر گردد از شعله ، و محبوس و مختنق گردد در آن دود و اشتعال آتش ، و به پا خيزد نفير آن و بلند شود نايره و صداى آن از شدت اشتعال ؛ پس سخت شود علاج آن و مشكل گردد خاموش نمودن آن ، و چنان شود كه هر چه بَر وى افكنند كه او را فرو نشاند ، خود او نيز جزء آن شود و بر مادهء آن افزايد و سبب ازدياد شود . پس ، از اين سبب است كه انسان در اين حال كور شود از رشد و هدايت ، و كر گردد از موعظه و پند ؛ بلكه موعظه در اين حال سبب ازدياد در غضب شود و مايهء شعله و نايرهء آن گردد ؛ و از براى اين شخص راه چاره‌اى در اين حال نيست » . پس از آن فرمايد : « و اما بقراط « 1 » گويد كه من از كشتيى كه دچار بادها و طوفان‌هاى سخت شود و متلاطم كند آن را موج‌هاى دريا و بيندازد آن را در لجه‌هايى كه در آن كوه‌هاى دريايى است اميدوارترم از شخص غضبناك برافروخته ؛ زيرا كه كشتى را در اين حالْ ملاحان با لطايف الحيل نجات دهند ، و اما نفس وقتى آتش غضبش شعله‌ور گرديد اميد حيله براى او نيست البته ؛ زيرا كه هر چه حيله به‌خرج برى ، از قبيل مواعظ و نصايح ، و هر چه با او فروتنى كنى و زارى نمايى ، بر شعله و مايهء آن افزايد » « 2 » انتهى . فصل در بيان فوايد قوهء غضبيه بدان‌كه قوهء غضبيه يكى از نعم بزرگ الهى است كه به واسطهء آن تعمير دنيا و آخرت شود ، و با آن حفظ بقاى شخص و نوع و نظام عايله گردد ، و مدخليت عظيم در

--> ( 1 ) - بُقراط ( 460 - / 377 ق . م . ) در جزيره‌اى در يونان ، به دنيا آمد . وى از مشهورترين پزشكان و فيلسوفان‌قديم است . او براى امراض دو منشأ غذا و هوا قائل بود . ( 2 ) - تهذيب الأخلاق و تطهير الأعراق ، ص 164 - 165 .