و نگاه كردن و جواب و سؤال با مردم و ديگر اعمال كبر كند . و بعضى از محققين ، كه ما بسيارى از اصول مطالب را در اين حديث از او اخذ كرده و ترجمه كرديم ، گويد كه درجهء نازلهء كبر در عالم اين است كه روى خود را از مردم برگرداند و از آنها گويى اعراض كند . و در عابد آن است كه عبوس كند بر مردم و چين بر جبين اندازد ، گويى از مردم پرهيز كند يا به آنها غضب كرده است ، و بيچاره نمىداند كه ورع در پيشانى نيست و چين آن و در عبوس صورت نيست و در برگرداندن صورت و اعراض از مردم نيست و در گردن كج كردن و سر پايين انداختن نيست و در دامن جمع كردن نيست ، بلكه ورع در قلب است . پيغمبر ، صلّى اللّه عليه و آله ، فرمود : « تقوا اين جاست . » و اشاره فرمود به سينهء خود . [ 1 ] و گاهى ظاهر شود كبر در زبان او و به ديگران مفاخره و مباهات كند و تزكيهء نفس نمايد . عابد در مقام تفاخر گويد من فلان عمل را كردم . و ديگران را تنقيص كند و اعمال خود را بزرگ شمارد . گاهى هم تصريح نمىكند ولى چيزى مىگويد كه لازمه‌اش تزكيهء نفس است . و عالم گويد به غير : تو چه مىدانى ؟ من فلان كتاب را چندين دفعه ديدم ، چندين سال در مجامع علمى بودم و اساتيد و اساطين ديدم و زحمتها كشيدم ، كتابها نوشتم ، تصنيف و تأليفها كردم . و همين‌طور . پس ، در هر حال بايد به خدا پناه برد از شر نفس و مكايد آن . فصل در مفاسد كبر است بدان كه اين صفت زشت ناهنجار هم في نفسه داراى مفاسد است و هم از او مفاسد بسيار زاييده شود . اين رذيله انسان را از كمالات ظاهرى و باطنى و از حظوظ دنيوى و اخروى باز دارد ، و توليد بغض و عداوت كند و انسان را از چشم خلايق بيندازد و پست و ناچيز كند ، و مردم را وادار كند كه با او معارضهء به مثل كنند و او را خوار كنند و تحقير نمايند . در حديث كافى وارد است كه حضرت صادق ، عليه السلام ، فرموده : « هيچ بنده‌اى نيست مگر آنكه در سر او لجامى است و فرشته‌اى است كه آن را نگاه مىدارد . پس وقتى كه تكبر كند ، مىگويد : « پايين بيا ، خداى تو را پايين بياورد . » پس او هميشه در پيش خود بزرگترين مردم است و در چشم مردم كوچكترين آنهاست . و هنگامى كه تواضع نمايد ، خداى تعالى آن لجامى را كه در سر اوست مرتفع فرمايد ، و گويد به او كه « بزرگ شو ، خداوند تو را

--> [ 1 ] بحار الانوار ، ج 70 ، ص 198 و 199 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب كبر » مرآة العقول ، ج 10 ، ص 190 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب كبر » . عن انس قال : كان رسول اللّه ( ص ) يقول : الاسلام علانية و الايمان في القلب ، قال : ثمّ يشير بيده إلى صدره ثلاث مرّات ، قال ثم يقول : التّقوى هيهنا . التقوى هيهنا . انس مىگويد : پيغمبر ( ص ) مىفرمودند : اسلام آشكار است و ايمان در قلب است . انس گفت سپس پيغمبر ( ص ) با دستش به سينه‌اش سه بار اشاره كرده ، سپس فرمودند : تقوى اينجاست ، تقوى اينجاست . مسند احمد بن حنبل ، ج 3 ، ص 134 .