شرك و دورويى ما به مملكت او لطمه‌اى وارد نمىكند . ليكن چون « ارحم الراحمين » است ، رحمت واسعه و حكمت بالغه‌اش اقتضا مىكند كه طرق هدايت و راه خير و شر و زشت و زيبا را به ما بنماياند ، و پرتگاههاى راه انسانيت و لغزشگاههاى طريق سعادت را به ما ارائه دهد . خداى تعالى در اين هدايت و راهنمايى ، بلكه در اين عبادتها و اخلاصها و بندگيها ، بر ما منّتهاى عظيم جسيم دارد كه تا چشم بصيرت و ديدهء برزخى واقع بين باز نشود نمىتوانيم بفهميم . و مادامى كه در اين عالم تنگ و تاريك و ظلمتكدهء طبيعت هستيم و دچار سلسله‌هاى زمان و حبس تاريك امتداد مكانيم ، ادراك منّتهاى بزرگ خدا را نمىكنيم ، و نعمتهاى خداوند را در همين اخلاص و عبادت و در آن راهنمايى و هدايت تصور نمىنماييم . مبادا گمان كنى كه ما منت داريم بر انبياء معظم يا اولياء مكرم خدا ، يا بر علماء امت ، كه راهنماى سعادت و خلاصى ما هستند و ما را از جهل و ظلمت و بدبختى نجات دادند و به عالم نور و سرور و بهجت و عظمت دعوت كردند ، و آن همه تحمل مشقتها و زحمتها نمودند و مىكنند براى تربيت ما و براى نجات ما از آن ظلمتهايى كه لازمهء اعتقادات باطله و جهلهاى مركب است ، و از آن فشارها و عذابهايى كه صورت ملكات و اخلاق رذيله است ، و از آن صورتهاى موحشهء مدهشه كه ملكوت اعمال و افعال قبيحهء ماست ، و براى رسيدن ما به آن نورها و بهجتها و سرورها و راحتى و خوشيها و حور و قصور كه نمىتوانيم تصور آنها را بكنيم . و اين عالم ملك به همهء عظمت كه دارد تنگتر از آن است كه يكى از حلّه‌هاى بهشتى را در او بياورند ، و اين چشمهاى ما طاقت ديدن يك تار موى حور العين را ندارد ، كه تمام اين‌ها صورت ملكوتى آن عقايد و اخلاق و اعمالى است كه انبياء عظام ، خصوصا صاحب كشف كلى و دستور جامع ، خاتم پيغمبران ، صلّى اللّه عليه و آله و عليهم ، آنها را به وحى الهى درك فرموده و ديده و شنيده و ما را بدانها دعوت فرموده‌اند . و ما بيچاره‌ها مثل اطفالى كه از حكم عقلا سرپيچند ، بلكه عقلا را تخطئه مىكنند ، هميشه با آنها در مقام ستيزه و جنگ و جدال برآمديم ، و آن نفوس زكيهء مطمئنه و ارواح طيبهء طاهره به واسطهء شفقت و رحمتى كه بر بندگان خدا داشتند هيچ گاه از دعوت خويش به واسطهء نادانى ما كوتاهى نفرمودند و با زور و زر ما را به سوى بهشت و سعادت كشيدند ، بدون اينكه اجر و مزدى از ما بخواهند . آن وقت هم كه رسول اكرم ، صلّى اللّه عليه و آله ، منحصر مىكنند اجر خود را به « مودّت ذوى القربى [ 1 ] » ، صورت اين مودت و محبت در عالم ديگر براى ما شايد از همهء صور نورانيتر باشد . آن هم براى خود

--> [ 1 ] اشاره است به آيهء مباركه قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ اجْراً الّا المَوَدّةَ في الْقُرْبى بگو ( اى پيامبر ) « من از شما اجرا [ رسالت ] نمىخواهم جز آنكه به خويشانم محبت كنيد . » ( شورى 23 ) .