با يك آه يا يك سر تكان دادن خود را در سلك آن جمعيت محسوب مىدارد . درجهء دوم آنكه عقايد باطلهء را از خود دور كند و نفس خود را از آن تزكيه كند به قصد جاه و منزلت در قلوب ، چه به صراحت لهجه باشد يا به اشاره و كنايه . مقام دوم و در آن نيز دو مرتبه است : يكى آنكه اظهار خصال حميده و ملكات فاضله نمايد . و يكى تبرى از مقابلات آنها نمايد و تزكيهء نفس كند بدان غرض كه معلوم شد . مقام سوم كه رياى معروف پيش فقها ، رضوان اللّه عليهم ، است ، داراى همين دو درجه است : يكى آنكه اتيان به عمل و عبادت شرعى كند يا اتيان به راجحات عقلى نمايد به قصد ارائه به مردم و جلب قلوب ، چه آنكه ذات عمل را به قصد ريا كند ، يا كيفيت ، يا شرط ، يا جزء آن را ، به طورى كه در كتب فقهيه متعرض‌اند [ 1 ] ديگر آن كه ترك عملى كند به همان مقصود . و ما در اين اوراق شرح بعضى از مفاسد هر يك از اين سه مقام را بيان مىكنيم . آنچه به نظر مىرسد از براى علاج آن اشاره مىنماييم به طريق اختصار . مقام اوّل در آن چند فصل است فصل بدان كه ريا در اصول عقايد و معارف الهيه از جميع اقسام رياها سخت‌تر و عاقبتش از همه بدتر و ظلمتش از تمام رياها بيشتر و بالاتر است . صاحب اين ريا اگر در واقع معتقد به آن امرى كه ارائه مىدهد نباشد ، از جملهء منافقين است كه مخلد در نار و هلاك ابدى از براى اوست ، و عذابش اشد عذابهاست . و اگر معتقد باشد ولى براى اينكه در قلوب مردم رتبه و منزلت پيدا كند اظهار مىكند ، اين شخص گرچه منافق نيست ولى اين ريا باعث مىشود كه نور ايمان از قلب او برود ، و ظلمت كفر به جاى آن در قلب وارد شود ، زيرا كه اين شخص گرچه در اوّل امر مشرك است به شرك خفى ، زيرا كه معارف الهيه و عقايد حقه را كه خالص بايد باشد از براى خدا و صاحب آن ذات مقدس حضرت حق است به مردم تحويل داده و غير را در آن شركت

--> [ 1 ] - فقهاء در مبحث نيّت نماز رياء را مورد بحث قرار داده‌اند ، جواهر الكلام ، ج 9 ، 187 - 195 « كتاب الصلاة » بحث نيّت . عروة الوثقى ص 208 - 210 « كتاب الصلاة » فصل نيّت . تحرير الوسيله ج 1 - 2 - 141 . « كتاب الصلاة » بحث نيت .