بر تو چيره نگرديده ، چاره‌اى كن و دوايى براى رفع اخلاق فاسده و قبيحه پيدا كن و راهى براى اطفاء نائرهء شهوت و غضب پيدا نما . بهترين علاجها كه علماء اخلاق و اهل سلوك از براى اين مفاسد اخلاقى فرموده‌اند اين است كه هر يك از اين ملكات زشت را كه در خود مىبينى ، در نظر بگيرى و بر خلاف آن تا چندى مردانه قيام و اقدام كنى و همت بگمارى بر خلاف نفس تا مدتى ، و بر ضد خواهش آن رذيله رفتار كنى و از خداى تعالى در هر حال توفيق طلب كنى كه با تو اعانت كند در اين مجاهده ، مسلما بعد از مدت قليلى آن خلق زشت رفع شده و شيطان و جندش از اين سنگر فرار كرده جنود رحمانى به جاى آنها برقرار مىشود . مثلا يكى از ذمايم اخلاق ، كه اسباب هلاكت انسان است و موجب فشار قبر است و انسان را در دو دنيا معذب دارد ، بد خلقى با اهل خانه يا همسايگان يا هم شغلها يا اهل بازار و محله است ، كه اين زاييدهء غضب و شهوت است . اگر انسان مجاهد مدتى در صدد بر آيد كه هر وقت ناملايمى پيش آيد مىكند از براى او و آتش غضب شعله‌ور مىشود و بناى سوزاندن باطن را مىگذارد و دعوت مىكند او را بر ناسزا گفتن و بدگويى كردن ، بر خلاف نفس اقدام كرده عاقبت بد و نتيجهء زشت اين خلق را ياد بياورد در عوض ملايمت به خرج بدهد و در باطن شيطان را لعن كند و به خدا از او پناه ببرد ، من به شما قول مىدهم كه اگر چنين رفتارى كنيد ، بعد از چند مرتبه تكرار آن خلق به كلى عوض شده و خلق نيكو در باطن مملكت شما منزل مىكند . ولى اگر مطابق ميل نفس رفتار كنيد ، اوّلا در همين عالم ممكن است شما را نيست و نابود كند . پناه مىبرم به خداى تعالى از غضب كه مىشود در يك آن انسان را در دو دنيا هلاك كند ، خداى نخواسته موجب قتل نفسى بشود . ممكن است انسان در حال غضب به نواميس الهيه ناسزا بگويد ، چنانچه ديديم مردم را در حال غضب كه ردّه گفتند و مرتد شدند . حكما فرموده‌اند كه كشتى بىناخدا كه در موجهاى سخت دريا گرفتار شود به نجات نزديكتر است از انسان در حال غضب . [ 1 ] يا اگر خداى نخواسته اهل جدال و مراء در مباحثهء علميه هستى - كما اينكه بعضى از ما طلبه‌ها گرفتار اين سريرهء زشت هستيم - مدتى بر خلاف نفس اقدام كن . در مجالس رسمى كه مشحون به علما و عوام است مباحثه كه پيش آمد كرد ديدى طرف صحيح مىگويد ، معترف به اشتباه خودت بشو و تصديق آن طرف را بكن . اميد است در اندك زمانى رفع اين رذيله شود . خدا نكند كه حرف بعضى از اهل علم و

--> [ 1 ] ابن مسكويه در تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق ( « باب تهوّر و جبن » ، ص 162 ) اين كلام را از بقراط نقل مىكند .