و چگونه مىتوان مسأله فداء را انكار كرد با آن‌همه مداركى كه در بحث گذشته آورديم ؛ مداركى كه صريحاً مىگويد عيسى با خون خود گناهان را شست و فادى گناهكاران شد . البتّه جاى ترديد نيست كه نخستين تعليمات پيامبر خدا عيسى ، آلوده به چنين خرافاتى نبوده و براى تعليم و تربيت نوع بشر آمده بود ، ولى اين‌هم جاى ترديد نيست كه مسائل خرافى و غير منطقى مزبور بر اثر تحريفات بعدى اكنون در تعليمات كليسا وجود دارد و اين دليل روشنى بر انحراف كليسا از تعليمات آسمانى مسيح است . * * * اسلام و موضوع نجات از بحث‌هاى مشروح گذشته دربارهء فداء و نجات اين حقيقت روشن شد كه اين موضوع و شاخ و برگ‌هاى فراوانى كه با مرور زمان به آن افزوده شده ، اگرچه از نظر واكنش‌هاى خاصّ روحى در ميان توده‌هاى عوام مسيحى و غير مسيحى يكى از عوامل فريبندگى تعليمات كليسا و حفظ موجوديّت آن محسوب مىشود ، امّا نمىتوان انكار كرد كه اين‌گونه تعليمات لطمه‌اى بزرگ بر اساس مسيحيّت از نظر افراد روشن‌بين و موشكاف مىزند و اين مذهب را به صورت بازيچه‌اى كم‌ارزش در دست افراد سودجو براى اغفال مردم ساده‌لوح نشان مىدهد و تمام آنچه را مادّىها دربارهء مذهب و جنبهء افيونى داشتن آن مىگويند ، بر مذاهبى امثال مسيحيّت كنونى