سخن خواهيم گفت . مرحلهء دوم تفكّر است كه اگر انسان بخواهد واقعاً خودسازى كند بايد مقدارى از وقت خود را در شبانه‌روز براى انديشه و تفكّر بگذارد . جالب اينكه آخرين قسمت بسيارى از آيات قرآن دعوت به تفكّر يا تعقّل يا تذكر است ؛ گاه مىفرمايد : « إِنَّ فِى ذَلِكَ لَآيَةً لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ » . « 1 » و گاه مىفرمايد : « لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ » . « 2 » و گاه مىفرمايد : « كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ » . « 3 » از اين قبيل تعبيرات در قرآن فراوان است كه دعوت به « عقل و تعقّل » و مدح آنها كه عقل خويش را به كار مىگيرند و مذمت شديد از آنها كه فكر خود را به كار نمىاندازند كه در بيش از 40 آيه از قرآن مجيد وارد شده است . « 4 » در روايات اسلامى مسألهء فكر و انديشه در درجهء اوّل اهميّت قرار گرفته و تعبيرات گويا و جالبى در آن ديده مىشود ؛ مانند : 1 . امام رضا عليه السلام مىفرمايند : « لَيْسَ العِبادَةُ كَثْرَةَ الصَّلاةِ وَالصَّوْمِ إنَّما العِبَادَةُ التَّفَكُّرُ في أمْرِ اللَّهِ عَزّوجَلّ ؛ عبادت به زيادى نماز و روزه نيست ، عبادت واقعى تفكر در كار خداوند متعال و اسرار جهان آفرينش است » . « 5 » 2 . مصاديق تفكّر در روايات اين چنين بيان شده است : الف ) شخصى از امام صادق عليه السلام سؤال كرد اين كه مردم از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل مىكنند كه : « تَفَكُّرُ ساعَةٍ خَيْرٌ مِنْ قِيامِ لَيْلَةٍ ؛ يك ساعت انديشه كردن بهتر از يك شب عبادت نمودن است » منظور از آن چيست ؟ و چگونه بايد تفكّر كرد ؟

--> ( 1 ) . نحل ، آيهء 11 و 69 ( 2 ) . حشر ، آيهء 21 و اعراف ، آيهء 176 ( 3 ) . بقره ، آيهء 219 و 266 ( 4 ) . تفسير نمونه ، ج 18 ، ذيل آيهء 146 سورهء سبأ ( 5 ) . اصول كافى ، ج 2 ، كتاب « الكفر و الايمان » باب التفكر