ادوار فقه اسلامى پيشگفتار : هر علمى براى خود سلسله مقدّماتى دارد كه عبارت است از : تعريف ، موضوع ، مسائل و غايت آن علم . بحث ديگرى نيز دربارهء هر علمى انجام مىگيرد كه عبارت است از تاريخ آن علم . تاريخ هر علمى ، آگاهى از پيدايش ، رشد ، تكامل و فراز و فرودهايى است كه آن علم در طول زمان با آن مواجه بوده است . مثلًا گاه از علم طب بحث مىشود و تعريف ، موضوع ، ثمرات و نتايج آن ، مورد بررسى قرار مىگيرد و گاه ماوراى اين مسائل ، از تاريخ اين علم و مراحلى را كه در مسير رشد و تكامل خويش پشت سر گذارده و احياناً گاه با دوران ركود يا عصر شتاب و جهش همراه بوده است ، مورد توجّه قرار مىگيرد ، كه آن را « تاريخ علم طب » يا « سير تطوّر علم طب » مىگويند . علم فقه نيز از اين قانون مستثنا نيست ، از اين رو دانشمندان علوم اسلامى در قرون اخير به بحث از « سير تطوّر فقه » يا « ادوار فقهى » پرداخته و آن را به گونه‌اى گويا مورد توجّه قرار داده‌اند . به هر حال ، دانستن دوران‌هاى مختلف فقه اسلامى ، ما را از ريشه‌هاى عميق اين علم ، تلاش توان‌فرساى فقها در مسير رشد و بالندگى آن ، علّت شتاب آن در برخى از عصرها و ركود آن در دوره‌هاى ديگر ، تأثير زمان و مكان و حوادث در فهم تازه فقيهان و . . . آگاه مىسازد . در اين مقال دوره‌هاى فقهى فقه اهل بيت و فقه اهل سنّت را بررسى مىكنيم . نخست از فقه اهل بيت آغاز مىكنيم و قبل از ورود ، اين نكته را يادآور مىشويم كه دوران تشريع و عصر نزول وحى كه از بعثت رسول خدا صلى الله عليه و آله تا رحلت آن حضرت است ، دوره‌اى مشترك ميان همهء مذاهب اسلامى است . اين دوران را ، دوران تشريع و تأسيس علوم اسلامى و از جمله « فقه » مىناميم . مؤسّس اين دوره ، شخص رسول خدا صلى الله عليه و آله بود كه با توجّه به وحى ، كليات و فروعات فقهى را براى مردم