اين نكته زمانى روشن‌تر مىشود كه معتقد باشيم مباحات ، حكمى در شريعت ندارند و ترك و فعل مباحات به انسان واگذار شده است و اساساً اباحه از احكام تكليفيّه به حساب نمىآيد بلكه عدم الحكم است چون حقيقت « حكم تكليفى » آن است كه تكليف و كلفتى را براى مخاطب بياورد و حاكم با آن بخواهد مخاطب خود را به چيزى وادارد و يا از چيزى بازدارد ( گرچه الزامى هم نباشد نظير استحباب و كراهت ) و اباحه به معناى رفع تكليف و مقابل آن است . تفريط در تعيين قلمرو فقه همان نظر بعضى از مسلمانان به اصطلاح نوگراست كه مىگويند : دين فقط موازين و ارزش‌هاى كلى مربوط به هدايت را بيان كرده و اجراى آن را به خود انسان واگذار نموده است . به بيان ديگر : دين هيچ دخالتى در شيوهء سامان دهى و ساخت زندگى بشر نكرده است و فقط هدايت معنوى و اخلاقى انسان را به عهده دارد . اين نظريه كه متأثّر از مسيحيت كنونى است دين را تنها عهده‌دار رابطهء خلق با خالق ( عبادات ) و يا رابطهء انسان با خودش ( مسائل اخلاق فردى ) مىداند و امور ديگر نظير حكومت و مسائل حقوقى را از دائرهء دين خارج مىپندارد و براى آن جنبهء عرفى قائل است بدين معنا كه معتقد است : اين احكام و قوانين به تشخيص و تصويب انديشمندان هر عصر و ملاحظه عرف زمان و « فهم متناسب با مسائل كلان بشرى » واگذار شده ، و « آنچه در پوشش كتاب و سنّت است همان زندگى معنوى ( اجتناب از گناه و تقرّب به خداوند ) است اما در ايجاد تمدّن و فرهنگ و معاش و روابط انسان‌ها آزاد گذاشته شده و تعيين مكانيسم‌ها و روش‌هاى زندگى در اين عالم به خود انسان واگذار شده است » . « 1 » اين در حالى است كه اجماع فقها و علماى اسلام بر خلاف آن است ؛ آنها مىگويند دين علاوه بر توجّه به امور عبادى و اخلاقى ، تمام مسائل حقوقى و آنچه مربوط به روابط انسان‌ها مىباشد را شامل مىشود و همچنين مسألهء حكومت و امور سياسى و به اين ترتيب قوانين و احكام اسلامى با توجّه به جميع نيازمندىها و خواسته‌هاى بشر تقنين شده است و تشخيص و تصويب دانشمندان هر عصر و ملاحظهء عرف فعلى و مسائل كلان بشرى تنها در تشخيص موضوعات احكام است كه تفصيل آن در فصل « فقه در لغت و اصطلاح » از همين كتاب گذشت . * * * منابع و مآخذ 1 . قرآن كريم . 2 . نهج البلاغه ( با تحقيق دكتر صبحى صالح ) . 3 . صحيفهء نور ، امام خمينى ، مؤسسهء نشر آثار امام خمينى . 4 . كافى ، شيخ كلينى ، دار الكتب الاسلاميّه ، چاپ سوم ، 1388 ق . 5 . كشف الارتياب في اتباع محمّد بن عبد الوهاب ، سيّد محسن امين ، بيروت ، چاپ دوم ، 1382 ق . 6 . مجلهء فقه ، سال اوّل ، شمارهء 1 . 7 . مجلهء فقه اهل بيت ، سال دوم ، شمارهء 1 . 8 . وسائل الشيعة ، شيخ حر عاملى ، دار احياء التراث العربى ، بيروت .

--> ( 1 ) . مجلّهء فقه ، سال اوّل ، شمارهء 1 ، ص 27 - 26 .