بايدهايى است كه منتج از هست‌هاست ، نه از قسم اوّل كه نسبى مىباشد . بنابراين صرف انشايى بودن بيان مانند اين جمله كه هر شخصى بايد ماليات بدهد يا بايد به مقرّرات راهنمايى و رانندگى احترام بگذارد ، به معناى نسبى بودن و تابع سليقه افراد بودن نيست . « 1 » چهارم : مكتب‌هاى تحققى اين مكتب‌ها را كه مبتنى بر حقايق خارجى است به دو گروه اجتماعى و حقوقى مىتوان تقسيم كرد : 1 . در مكتب تحقّقى اجتماعى ، مبناى قواعد حقوق در اراده عمومى و وقايع اجتماعى است . بر طبق اين ديدگاه بنياد حقوق را نه ارادهء فرد به وجود مىآورد و نه قدرت دولت بلكه اعتبار هر قاعدهء حقوقى وابسته به ميزان احترامى است كه در زندگى اجتماعى يافته است ، چنان كه يكى از حقوقدانان بر اين اساس در تعريف حقوق مىگويد : حقوق هر كشور مجموع قواعدى است كه در زمان معيّن از طرف محاكم و ساير كسانى كه در عمل با حقوق سر و كار دارند اجرا مىشود حتّى اگر مردم آن را بد يا خوب ، مفيد و يا زيان بار بپندارند . « 2 » بنابراين اگر قاعده‌اى كه از طرف دولت وضع شده است در عمل متروك بماند و به طور واقعى در زندگى اجتماعى اثر نكند آن را نبايد در شمار حقوق آورد و برعكس ، قواعد ساخته‌شدهء عرف كه در عمل از طرف عموم ، رعايت مىشود در زمره قواعد حقوقى است هر چند كه دولت در وضع آن دخالتى نداشته باشد . 2 . در مكتب تحققى حقوقى ، منشأ حقوق ارادهء مقام‌هاى صلاحيت‌دار دولت است و فقط بايد در پى يافتن و مطالعهء نيروهايى بود كه در ارادهء دولت مؤثر واقع شده و قواعد حقوق را به وجود آورده است . 1 . مكتب تحقّقى اجتماعى اين مكتب ، ساخته و پرداخته جامعه‌شناسى علمى است كه تلاش مىكند جامعه را موجودى زنده و متفاوت از اجزاى تشكيل دهنده آن بداند و اصول و قواعد حاكم بر آن را مانند اصول حاكم بر ساير موجودات زنده مورد بررسى قرار دهد . در مورد اين كه جامعه‌شناسى علمى كه مبناى پيدايش مكتب تحققى اجتماعى است توسّط چه دانشمندى پايه‌ريزى شده اختلاف نظر وجود دارد . بعضى از نويسندگان پدر جامعه‌شناسى علمى را سن سيمون ( 1760 - 1825 ) سوسياليست معروف فرانسوى دانسته‌اند چرا كه او به صراحت اعلام كرد كه اجتماع انسان‌ها خود يك موجود واقعى است . بعضى ديگر مونتسكيو حقوقدان معروف فرانسوى را بنيانگذار جامعه‌شناسى نوين و علمى

--> ( 1 ) . ر . ك : درآمدى بر حقوق اسلامى ، ج 2 ، ص 138 . ( 2 ) . منظور از اين عبارت آن است كه گاه مىشود مردم به انجام امورى پايبندند و در عين حال به آن اعتراض دارند مانند تعيين مهريّه‌هاى سنگين و جهيزيّه‌هاى كمرشكن در جامعهء امروز ايران كه اگر چه مردم آنها را نمىپسندند ولى در عمل به آن پايبند هستند .