زمان ، تحوّل يابد . ايجاد هر قاعدهء جديد و حتّى حفظ قواعد گذشته ، با منافع خصوصى دسته‌اى از مردم ، تعارض دارد و به همين جهت ، تحوّل قواعد حقوقى هميشه با نزاع و كشمكش همراه است . تمام پيروزىهايى كه در زمينه الغاى بردگى و آزادى انديشه و بيان و مالكيّت خصوصى تاكنون به دست آمده است نتيجه مبارزه‌هاى دامنه‌دارى است كه گاه قرنها به درازا كشيده و با خون‌ريزىهاى فراوان همراه بوده است ، پس چگونه مىتوان نقش كسانى را كه براى حفظ حقوق مبارزه كرده و پيروز شده‌اند در ايجاد اين گونه قواعد ناديده گرفت ؟ « 1 » ريپر دانشمند فرانسوى نيز نظر ايرينگ را دربارهء چگونگى ايجاد قواعد حقوقى تأييد كرده ، نشان داده است كه اين قواعد در نتيجهء مبارزه قدرتهاى سياسى و اجتماعى به وجود مىآيد . « 2 » 2 . انتقاد ديگرى كه بر اين مكتب شده ، بستن راه هر گونه حركت اصطلاحى و انقلابى در جامعه است چرا كه مطابق اين مكتب ، مردم و قانونگذار بايد لزوماً دنباله‌رو تمايلات اجتماعى و لو منحط باشند و بدين ترتيب اين مكتب هيچ‌گاه نمىتواند در جهت تكامل جامعه به سوى ارزش‌هاى و الا ، نقش مهمّى ايفا كند . 3 . همين مكتب تاريخى به مسألهء نژاد و مليّت كه در طول تاريخ موجب انواع اختلافات و درگيرىها در ميان ملل مختلف جهان بوده است ، اصالت بيشترى مىدهد با آن كه پيامبران الهى و مصلحان بشرى همواره كوشيده‌اند كه اصالت را به ارزش‌هاى مشترك انسانى بدهند و مسأله نژاد و مليّت را كم رنگ كنند تا جامعهء انسانى به سوى وحدت گام بردارد و دامنهء درگيرىها كم شود . روشن است كه مكتب تاريخى با اين هدف اصيل انسانى منافات دارد و به همين جهت برخى از صاحب نظران ، اين مكتب را مقدّمهء ظهور حركت نژادپرستانه نازيسم در آلمان هيتلرى دانسته‌اند . « 3 » دوم : مكتب‌هاى تجربى 1 - مكتب سوداگرايى يا اصالت فايده بر خلاف فيلسوفان آلمان و فرانسه كه براى ادراكات عقلى در ايجاد علوم ، اثر بسزايى قايل بودند ، در فلسفه انگليس مبناى تمام علوم ، مشاهده و تجربه است و محسوسات پايه اصلى همه دانش‌ها هستند به همين دليل است كه حكيمان اين كشور را اصحاب تجربه و حس ناميده‌اند . بر اساس همين ديدگاه ، در علم اخلاق و حقوق ، اصول عقلىِ مجرد انكار شده و مفاهيم نيكى و بدى و تكليف با معيارهاى تجربى و خارجى مورد ارزيابى قرار گرفته است . بدين ترتيب اين مكتب ، فلسفه معروف اپيكور ، فيلسوف يونانى پيش از ميلاد مسيح را در خاطره‌ها زنده كرده است . « 4 »

--> ( 1 ) . كليّات حقوق ، ص 65 - 64 . ( 2 ) . نيروهاى سازندهء حقوق ، اثر ريپر ، شمارهء 25 و 44 به بعد به نقل از كليّات حقوق ، ص 65 . ( 3 ) . براى آگاهى از ديگر انتقادهاى وارد شده بر اين مكتب ر . ك : درآمدى بر حقوق اسلامى ، ج 2 ، ص 145 - 143 . ( 4 ) . كليّات حقوق ، ص 66 .