تلمود بابلى است ( تاريخ شرح‌نويسى بر تلمود اورشليمى از قرن شانزدهم به بعد است ) . محقّقان در حواشى ( نوولّى « 1 » يا حيدوشيم « 2 » ) منابع مختلف را مطالعه و مقايسه مىكنند و تعارضات درونىِ آثار تلمودى را حل و رفع مىكنند . در نتيجهء اين كار هلاخاها و تفسيرهاى جديدى استنتاج مىشود . نوولّى كلاسيك بر تلمود عبارت است از اثر حاشيه‌نويسان بر تلمود بابلى در قرون 12 و 13 ( معروف به توسافوت ) . دوران نوولّىنويسى تقريباً پس از شرح‌نويسى يعنى از قرن يازدهم به بعد است كه تا زمان حاضر نيز ادامه دارد . مجموعه‌هاى فتاوا ( شِئِلوت او تشووت ) « 3 » عبارت‌اند از پاسخ‌هايى كه عالمان يهودى به پرسش‌هاى شرعى مىدهند . اين مسائل به چند شكل در نزد عالمان برجسته و صلاحيت‌دار هلاخا مطرح مىشدند . گاه قاضيان ( ديّانيم ) « 4 » وقتى در رسيدگى به دعوايى به مشكل برمىخوردند از عالمان هلاخا استفتا مىكردند . گاه نيز اين مسائل ناشى از منازعهء فرد و جامعه يا دو جامعهء متفاوت بود . در اين فتاوا تصميمات قانونى دربارهء مسائل خاصِ ناشى از زندگى روزمره عرضه مىشد . از اين رو ، فتوا محور اصلى تحوّل و تطوّر شريعت يهودى در دوران پساتلمود بود . فتاوا رويهء قضايى « 5 » نظام شرعى يهود است و تقريباً شامل سيصد هزار حكم مىشود . از بزرگ‌ترين منابع مكتوب شريعت يهودى در دورهء پساتلمود قانون‌نامه‌ها هستند . در اين زمينه آثار قابل ملاحظه‌اى پديد آمده‌اند كه اكنون نيز از منابع اصلى حقوق يهودىاند . از مهم‌ترين اين آثار به اختصار بحث مىشود : اوّل . آثار دورهء گائونى نخستين عالمانى كه در دوران پس از تلمود به شرح قوانين و احكام آن پرداختند گائون‌ها هستند . ايشان افزون بر مجموعه‌هاى فتاوا ، نخستين كسانى بودند كه مجموعه‌هاى هلاخايى را با گردآورى نتايج بحث‌هاى تلمودى در ترتيبى منطقى تدوين كردند . يكى از نخستين آثارى كه بدين شكل تدوين شد سِفِر هشئيلوت اثر « راواحاى گائون » در نيمهء نخست قرن هشتم است . وى كه عالمى برجسته در بابل بود اين كتاب را در 191 گفتار بر اساس بخش‌هاى تورات ، كه در كنيسه خوانده مىشدند ، مرتب كرد و كوشيد تا احكام تورات را با توجّه به تلمود و ديگر آثار هلاخايى تبيين كند . در همين زمان يهوداى بن نحمان كتاب هلاخوت پسوقوت را نوشت كه قديم‌ترين نمونهء كلاسيك « كتاب‌هاى هلاخوت » ( هلاخاها ) است . چند دهه بعد ، در اوايل سدهء نهم ، ربّى شمعون قايرا اثرى ديگر به نام

--> ( 1 ) . novellae ( 2 ) . hiddushim ( 3 ) . she'elot u - teshuvot ( 4 ) . dayyanim ( 5 ) . case law