ب ) ميشنا و تلمود « 1 » مهم‌ترين منبع شريعت يهودى پس از تورات عبارت است از ميشنا و تلمود ، كه حاصل گردآورى شريعت شفاهى است . به اعتقاد يهوديان ، افزون بر تورات نوشته ، كه همان پنج كتاب موسى است ، تورات ديگرى نيز بر موسى وحى شد كه همواره به شكل نانوشته در كنار تورات مكتوب ، وجود داشته و داراى همان ارزش و اعتبار است . از اين سنّت به تورات شفاهى تعبير شده است . ابن ميمون در مقدّمهء تفسير ميشنا مىنويسد : هرميصوا [ حكم ] كه خداى متعال به معلّم ما موسى - سلام بر او - سپرد شرح و تفسير آن نيز به همراهش بود . خدا حكم را به او گفت و سپس شرح ، ماهيّت و هر حكمتى كه در آيه‌هاى تورات بود به وى داد . « 2 » اين انديشه كه موسى يك تورات شفاهى نيز براى تفسير و تكميل تورات از خود به جاى گذاشته است گرچه مخالفانى نيز در بين يهوديان ، به ويژه از فرقهء صدوقيان ، داشت ، انديشه‌اى غالب بود ، و از اين رو ، پس از تخريب معبد دوم به دست روميان در سال 70 ميلادى فكر تدوين اين سنّت قوت گرفت . حجم زياد شريعت شفاهى از يك سو ، و ويرانى معبد و تبعات آن ( از جمله پراكندگى يهوديان ) ، از سوى ديگر ، اين مسأله را مطرح كرد كه چه بسا اين گنجينهء نانوشته در گذر زمان به دست فراموشى سپرده شود . بىشك مكتب‌هاى درس هيلل و شَمّاى نيز كه به بحث و تفسير احكام تورات مىپرداختند در جلب توجّه به اين امر بىتأثير نبوده‌اند . از اين رو ، مجموعه‌هايى در شريعت شفاهى تدوين شد . در اوايل قرن سوم ميلادى ( حدود 210 م ) يكى از عالمان يهودى به نام ربّى يهودا هناسى « 3 » مكتوبات متفرّق هلاخايى را به صورت يك جا تدوين كرد و يك كتاب ويژهء تورات شفاهى به وجود آورد كه « ميشنا » ( به معناى مطالعه ، آموزش ، تكرار ) نام گرفت . مجموعهء هناسى در همهء مدارس يهودى آن زمان پذيرفته شد و جاى همهء آثارِ پيشين را گرفت . ميشنا كه حاصل كارِ شش نسل از عالمان شريعت شفاهى ( تنّائيم ) است ، داراى شش بخش است كه به هر بخش سِدِر « 4 » مىگويند . هر سِدِر شامل تعدادى رساله يا مَسِخِت « 5 » است . ميشنا مجموعاً 63 رساله دارد . بخش‌هاى شش‌گانهء ميشنا و رساله‌هاى آنها بدين قراراند : الف ) زراعيم ( بذرها ) ؛ اين بخش به مسائلى مثل كشاورزى و نان و نماز و دعاها و . . . مىپردازد . رساله‌هاى اين بخش بدين قرارند :

--> ( 1 ) . خواهد آمد كه « ميشنا » عبارت است از آنچه بر موسى وحى شد ولى به شكل نانوشته براى تفسير و تكميل تورات وجود داشت و در سال 210 ميلادى توسط يكى از عالمان يهودى جمع‌آورى شد و « تلمود » عبارت است از مجموعهء رساله‌هايى كه در تفسير ميشنا تدوين شد و « گمارا » نام گرفت به ضميمهء متن ميشنا ، يعنى « تلمود » به معناى تعليم ، مجموعه‌اى است كه ميشنا و تفسير آن را يك جا در بر دارد . ( 2 ) . Maim . , Introduction to Comm . Mishnah , ch . 1 . ( 3 ) . R . Judah HaNasi ( 4 ) . seder ( 5 ) . massekhet