چندان تأثيرگذارى در اين دوره فعاليّت نداشته‌اند . آنان مطلب جديدى را به تلمود نيفزودند و صرفاً توضيحاتى را افزودند كه تا حدّى شبيه آراى آموراها بود . با اين حساب ، كار ساووراها عبارت بود از تنظيم و فصل‌بندى تلمود ، روشن كردن برخى از آراى هلاخايى نامعلوم ، بيان بحث‌ها و توضيحات اضافى متون موجود ، و افزودن عبارت‌هاى كوتاه راهنما براى تسهيل مطالعهء متن . « 1 » ز ) دورهء گائونيم ( نوابغ ) با تدوين شريعت شفاهى در ميشنا و تلمود ، تحوّل و تطور شريعت يهود به پايان نرسيد ، بلكه دوران جديدى آغاز شد كه آثار مهمّى را نيز در شريعت يهود در پى داشت . از پايان دورهء تلمود تا حدوداً ميانهء سدهء يازدهم را دورهء گائونيم « 2 » مىنامند . نام اين دوره از واژهء « گائون » ( به معناى نابغه ، علّامه ) كه لقب رسمى رؤساى آكادمىهاى بابل ( سورا و پومبديتا ) بود گرفته شده است . در بخش عمدهء اين عصر آكادمىهاى بابل مركز معنوى و فرهنگى كل جامعهء يهودى بود و بيشتر جوامع يهودى فتاوا و احكام گائون‌ها را به طور مطلق مىپذيرفتند . ايشان مىكوشيدند تا تلمود را ، در شكلى كه از ساوورائيم دريافت كرده بودند ، به گونه‌اى تفسير كنند كه قانون نامهء مورد پذيرش ، در همهء موضوعات اجتماعى و دينى شود . از مهم‌ترين عالمان دورهء گائونيم مىتوان به اين افراد اشاره كرد : عمرام ، « 3 » سعديا ، « 4 » سموئيل بن هوفنى ، « 5 » شريرا و حاى « 6 » كه با مرگ او دورهء گائونى نيز به پايان مىرسد . ح ) دورهء ريشونيم ( مراجع نخستين يا متقدّمان ) عصر ريشونيم « 7 » ( يا متقدّمان ، مراجع نخستين ) از زمان اسحاق الفاسى « 8 » در ميانهء سدهء يازدهم آغاز مىشود و تا قرن شانزدهم ( دوران يوسف قارو و تدوين كتاب شولحان عاروخ و نيز مَپّا « 9 » اثر موسى ايسرلس « 10 » ) ادامه مىيابد . اين عصر را دوران برجستهء شريعت يهود در دورهء پس از تلمود ( پساتلمود ) مىدانند . در اين دوره آثار قابل ملاحظه‌اى در شريعت يهودى تدوين شد . در اين عصر قانون‌گذارى اجتماعى در ميان آنها رونق بسيارى يافت . آغاز دورهء ريشونيم با افول آكادمىهاى بابل و پيدايش مراكز جديد آموزشى در سرزمين‌هاى آوارگى ، از جمله شمال آفريقا ، اسپانيا و ديگر كشورهاى اروپايى هم زمان است . از عالمان دورهء

--> ( 1 ) . . D . S . , " Savora , Savoraim " , EJ . , v . 14 , p . 920 - 21 . ( 2 ) . gaonim ( 3 ) . Amram ( 4 ) . Saadyah ( 5 ) . Amram ( 6 ) . Saadyah ( 7 ) . rishonim ( 8 ) . Isaac al - Fasi ( 9 ) . Mappah ( 10 ) . Moses Isserles