كه خدا براى او مقرّر مىكند ، همه از عجم‌اند ولى به عربى صحبت مىكنند . « 1 » آيا جهانى پر از ظلم و جور را بدون داشتن حكومت مقتدر مىتوان پر از عدل و داد كرد و آيا اقامهء عدل و داد و استمرار وجودى آن بدون وجود حكومت مقتدر ، ميسّر است ؟ ! به هر حال ، هر يك از ادلّه‌اى كه در اين بحث گفته‌ايم ، به تنهايى دليل برآميختگى اسلام با مسألهء حكومت است و به يقين اگر همهء اين ادلّه را كنار هم قرار دهيم ، مدّعاى ما روشن‌تر خواهد شد . فصل سوم : آميختگى كامل فقه اسلامى با حكومت ملاحظهء مجموعهء مسائل فقهى از آغاز تا پايان و از كتاب طهارت تا كتاب ديات ، ما را به اين حقيقت رهنمون مىشود كه مسألهء حكومت در اين مجموعه تنيده شده به گونه‌اى كه جداسازى فقه اسلامى از حكومت غير ممكن است . بخش مهمّى از آن ، از وظايف اصلى حكومت شمرده مىشود و بخش‌هاى ديگرى از آن ، بدون حضور حكومت كم رنگ ، ناقص يا بىرنگ است . تقسيم مسائل فقهى به عبادات و معاملات و سياسات يا تقسيم‌هاى مشابه كه از قديم در ميان فقها معمول بوده است گواه بر اين معناست . هر چند فقهاى اهل بيت عليهم السلام و اهل سنّت ، مجموعهء كتاب‌هاى فقهى را به شيوه‌هاى مختلف تقسيم كرده‌اند « 2 » ؛ و از همه اين تقسيمات مىتوان پيوند فقه را با حكومت بدست آورد ولى در تقسيماتى كه دانشمندان و فقهاى معاصر ارائه داده‌اند ، پيوند فقه با حكومت و مسائل اجتماعى برجسته‌تر است كه به چند نمونه از آن اشاره مىكنيم : 1 . طرح آية اللَّه شهيد سيّد محمّد باقر صدر وى ، در كتاب « الفتاوى الواضحة » بحث‌هاى فقهى را در چهار گروه ، رده‌بندى كرده است . 1 . عبادات : نماز ، روزه ، اعتكاف ، حج ، عمره و كفّارات . 2 . اموال : خصوصى و عمومى . اموال خصوصى در دو بخش بررسى مىشوند : اسباب شرعى تملّك ( احياى موات ، حيازت ، صيد و . . ) و احكام تصرّف در اموال : ( بيع ، صلح ، شركت ، وصيت و . . . ) 3 . سلوك و آداب و رفتار شخصى : روابط خانوادگى و روابط اجتماعى . روابط خانوادگى مانند : نكاح ، طلاق ، خلع ، مبارات ، ظهار ، لعان و ايلا . روابط اجتماعى مانند : اطعمه و اشربه ، ملابس و

--> ( 1 ) . ر . ك : الفتوحات المكّيّه ، ج 3 ، ص 328 - 327 . اعلم ايّدك اللَّه انّ للّه خليفة يخرج و قد امتلأت الأرض جوراً و ظلماً فيملأها قسطاً و عدلًا لو لم يبق من الدنيا إلّا يوم واحد طوّل اللَّه ذلك اليوم حتّى يلى هذا الخليفة من عترة رسول اللَّه من ولد فاطمة اسمه اسم رسول اللَّه . . . فصاحب سيف حقّ و سياسة مدنية . . . وزرائه الذين استوزرهم اللَّه من الاعجم ، ما فيهم عربى لكن لا يتكلمون الّا بالعربية . ( 2 ) . ر . ك : بحث ساختار فقه اسلامى در همين كتاب .