در عصر و زمان خود ديده‌ايم كسانى را كه آشنايى كافى با احكام اسلام ندارند با اندك ضرورتى حكم به بر طرف شدن حرمت در گناهان كبيره و صغيره مىدهند كه با اين ديدگاه همهء احكام به خطر مىافتد . از سوى ديگر برخى افراد را مىبينيم كه در اجراى قاعدهء لا ضرر در ابواب نكاح و مانند آن وسواس به خرج مىدهند ، حتّى عسر و حرج شديد را مجوز برخى از امور ممنوعه نمىشمرند ، در حالى كه در روايت آمده است : « ليس شي ممّا حرّم اللَّه إلّا و قد أحلّه لمن اضطرّ إليه ؛ هر چيزى كه خداوند آن را تحريم كرده براى كسانى كه واقعاً مضطر به انجام آن هستند ، حلال شمرده است » . « 1 » و آيهء شريفهء « وَ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ » « 2 » حدّ اقل ، حرج شديد را نفى مىكند . نتيجه اين كه در استفاده از عناوين ثانويّه نه پيمودن راه افراط صحيح است و نه افتادن در مسير تفريط كار شايسته‌اى مىباشد ، بلكه همچون امور ديگر حفظ تعادل و استفادهء بجا ، منطقى و مورد رضايت پروردگار است . جمع‌بندى مباحث اين مقاله را در چهار بخش مىتوان خلاصه كرد : 1 . مسائل مستحدثه عبارت است از هر موضوع جديدى كه حكم فقهى و شرعى خاصّ خود را مىطلبد ، اعمّ از اين كه در گذشته وجود نداشته يا اصل آن بوده ولى برخى از مصاديق آن جديد است . اوّلى مانند پيوند اعضا در علم پزشكى و دومى مانند سفرهاى فضايى يا سفر با هواپيما و امثال آن از جهت قصر و اتمام . 2 . طرح مسائل مستحدثه به اين جهت ضرورت دارد كه عالم مادّه دائماً در حال تحوّل و دگرگونى است و اين تحوّل در زندگى انسان بيشتر است . و از سوى ديگر ، ما معتقديم كه دين اسلام براى تمام مردم و در تمام زمان‌هاست ، پس بايد پاسخگوى مسائل جديد آنها كه ناشى از اين تحوّلات و دگرگونىهاست ، نيز باشد . 3 . نمونه‌هايى از مسائل مربوط به عبادات و معاملات و احكام پزشكى و ديگر موضوعات از مسائل مستحدثه . 4 . در حل مسائل مستحدثه بايد به پنج نكته توجّه شود : الف ) تفاوت‌هاى مذهب شيعه با اهل سنّت در مباحث مسائل مستحدثه . مثل اينكه ما معتقديم هر موضوع و پديده‌اى حكم شرعى دارد ، حتّى يك خراش كوچك . بدين جهت نوبت به قياس و استحسان و مانند آن از امور ظنيّه نمىرسد . ب ) تأثير زمان و مكان بر اجتهاد . ج ) احكام به صورت قضاياى حقيقيّه است كه مصاديق فعلى و مصاديق آينده را شامل مىشود . د ) توجّه به اين كه اطلاقات گاه از بعضى مصاديق

--> ( 1 ) . وسائل الشيعة ، ج 16 ، ص 137 ، ح 17 ، باب 12 از ابواب كتاب الأيمان . ( 2 ) . حج ، آيهء 78 .