وى مىشود ، در اينجا عنوان ثانوى ضرر ، خوردن آن غذا را بر او حرام مىكند . ج ) « إضرار به غير » كندن چاه فاضلاب در منزل كار مباح و جايزى است . امّا اگر موجب ضرر بر همسايه گردد اين عنوان ثانوى آن را ممنوع مىكند ، حديث معروف سمرة بن جندب « 1 » از همين قسم است . د ) « عسر و حرج شديد » از ديگر اقسام عناوين ثانويه است ؛ مثلًا اگر روزه براى زن حامله يا پيرمرد و پيرزنى ضرر نداشته باشد ، ولى آنها را به زحمت شديدى بيندازد ، در اينجا عنوان عسر و حرج به آنها اجازهء افطار مىدهد . ه ) « مقدّمهء واجب » ؛ مانند مثال حفر چاه براى تحصيل آب جهت وضو و غسل كه شرح آن گذشت . آنچه مقدّمهء حفظ نظام محسوب مىشود نيز از همين قبيل است . و ) « مقدّمهء حرام » نيز از اقسام عناوين ثانويه است . استعمال تنباكو در فتواى معروف ميرزاى شيرازى از باب مقدّمهء حرام ، تحريم شد . ز ) « معاونت بر امور واجبه يعنى كمك به تحقق واجبات شرعيّه » . مثل اين كه گاه جهاد با دشمن جز با كمك‌هاى مالى مردم امكان‌پذير نباشد . در چنين صورتى كمك‌هاى مذكور واجب است . ح ) « اعانت بر اثم » ؛ يعنى كمك به ظلم و ديگر محرّمات ، مانند فروش انگور به كسى كه آن را به شراب تبديل مىكند ، به قصد اين كار ؛ تفاوت اين عنوان با مقدّمهء واجب و حرام اين است كه اعانت با فعل غير سنجيده مىشود ، امّا مقدّمهء واجب و حرام با فعل خود فاعل مقايسه مىشود . ط ) « قاعدهء اهمّ و مهم » از ديگر اقسام عناوين ثانويّه است . مثل اين كه امر دائر است بين تصرّف در مال غير و نجات نفس محترم ، كه در اينجا به حكم قاعدهء اهمّ و مهم ، نجات نفس محترم ، تصرّف در ملك غير را تجويز مىكند . ى ) نذر و عهد و قسم ، كه اين عناوين سه‌گانه امور مباح را بر انسان حرام يا واجب مىكند . و اقسام ديگر عناوين ثانويّه ، كه ذكر تمام آنها به طول مىانجامد . 3 . آثار عناوين ثانويّه عناوين ثانويّه آثار فراوانى در شكوفايى فقه اسلامى و دگرگونىهاى آن و تطبيقش بر نيازهاى بشر دارد . چه بسا مشكلات متعدّدى كه در پرتو عناوين ثانويّه حل مىشود . توضيح آنكه : نيازهاى بشر همواره در حال تغيير و تحوّل است ، و هيچ‌گاه ثابت و يكنواخت نمىماند . هر چه زمان به پيش مىرود ، نيازهاى جديدى براى انسان رخ مىدهد ، همان گونه كه مسائل اجتماعى دائماً در حال دگرگونى است . با توجّه به اين مطلب ، چگونه مىتوان اين دگرگونىها و تغييرات را با احكام ثابت و غير قابل تغيير اسلام كه حلالش تا روز قيامت حلال و حرامش نيز چنين است ، تطبيق كرد ؟ همچنين احكام اسلام ثابت و نيازهاى انسان بر

--> ( 1 ) . وسائل الشيعة ، ج 17 ، ص 340 ، ح 1 و 2 ، باب 12 از ابواب احياء موات .