زمينه بپردازيم و هم آگاهى بر آنها اثر بسيار مثبتى در منطقى جلوه دادن احكام دينى و ايجاد انگيزه براى امتثال دارد ولى شگفت‌آور اين كه جمعى از دانشمندان ( اشاعره ) تمام اين مراحل سه‌گانه را انكار كرده‌اند كه در اين بحث ، شرح آن همراه با پاسخ‌هاى لازم را مطالعه خواهيد فرمود . توضيح اينكه : يكى از مهم‌ترين بحث‌هايى كه هم در علم كلام و هم در اصول فقه مطرح شده است ، مسألهء « فلسفهء احكام » است . به اين معنا كه آيا افعال الهى در جهان تكوين ، و همچنين احكام و قوانين و مقرّرات آسمانى در جهان تشريع ، داراى هدف و غرضى است ، يا نه ؟ اين بحث اختصاص به عصر و زمان ما ندارد بلكه از روز اوّل كه بشر چشم به اين دنيا گشود ، حسّ كنجكاوى او را وادار كرده است كه هدف آفرينش خود را بفهمد و به سؤالات ذيل پاسخ دهد : الف ) از كجا آمده‌ام ؟ ب ) براى چه آمده‌ام ؟ ج ) به كجا مىروم ؟ « 1 » كسانى كه معتقد به ماوراى طبيعت نمىباشند ، و جهان خلقت را پوچ و بىهدف مىپندارند ، در برابر سؤالات فوق پاسخ قانع كننده‌اى ندارند . ولى در مكتب إلهيون پاسخ آنها روشن است . همچنين در مسائل مربوط به احكام و دستورات الهى ، هركس از خود سؤال مىكند : ما چرا بايد نماز بخوانيم ؟ به زيارت خانه خدا برويم ؟ چرا رباخوارى در اسلام حرام است ؟ تحريم خوردن گوشت خوك چه حكمت و فلسفه‌اى دارد ؟ تحريم ظروف طلا و نقره براى چيست ؟ و ده‌ها سؤال از اين قبيل . براى روشن شدن « اين مسأله » بحث را در يك مقدّمه و چهار فصل و يك خاتمه دنبال مىكنيم . امّا مقدّمه مشتمل بر چند امر است : [ مقدمه ] اوّل : تعريف فلسفهء احكام آنچه در اين باره به نظر مىرسد اين است كه مراد از « فلسفهء احكام » همان حكمت‌ها و مصالح و مفاسدى است كه احكام الهى بر محور آن دور مىزند . به عبارتى ، مراد ما از علّت و فلسفه در اينجا همان حكمت‌هاست و به تعبير ديگر مصالح و مفاسدى است كه در دستورات شارع مقدّس اسلام به عنوان « جلب المنفعة و دفع المضرّة » معرفى شده است . نه اينكه مراد از فلسفه و علّت و سبب ، آن عناوين و علل و اسباب حقيقى باشد كه در علوم طبيعى و فلسفى مطرح شده است . لذا در كتب اصولى پيروان اهل بيت عليهم السلام تصريح شده است كه مصالح و مفاسد به منزلهء علل احكام است « 2 » و بعضى از دانشمندان معاصر اهل سنّت واژه‌هاى « علّت » ، « سبب » ، « مناط » ، « دليل » ، « باعث » و . . . را مترادف و

--> ( 1 ) . قال علىّ عليه السلام : « رحم اللَّه امرأً علم من أين و في أين و إلى أين » ( الوافى ، ج 1 ، ص 116 ) . ( 2 ) . ر . ك : انوار الاصول ، ج 2 ، ص 495 .