به هر حال ، در اصطلاح اصوليون و فقها ، فقه مجموعه‌اى از قوانين ، دستورات و امر و نهىهايى است كه فقيه ، از منابع و ادلّهء تفصيلى آن استنباط مىكند و موضع عملى بندگان را در برابر خالق رقم مىزند و به او مىآموزد كه چه عكس العملى در مقابل مولاى حقيقىاش داشته باشد . به بيان ديگر : اگر غرض از خلقت انسان ، عبوديت است : « وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ » « 1 » فقه ، طريق عبوديت و بندگى را تعيين مىكند و راه عملى آن را به بنده مىآموزد و بر همين اساس به آن « شريعت » - و « منهاج » - به معناى راه - نيز گفته مىشود . * * * يادآورى لازم : از بررسى مجموع رواياتى كه در زمينهء فقه و فقاهت وارد شده ، به دست مىآيد كه رسول مكرّم و ائمّهء اهل بيت عليهم السلام و فقهاى اسلام براى جداسازى فقيه واقعى و حقيقى از غير واقعى ، اصرار فراوانى ورزيده‌اند و در تعبيراتى نظير : « ألا إنّ الفقيه من أفاض على النّاس خيره . . . » . « 2 » « أ لا أخبركم بالفقيه حقّاً ؟ » . « 3 » « أ لا أخبركم بالفقيه حقّ الفقيه ؟ » . « 4 » « الفقيه كلّ الفقيه من لم يقنّط النّاس . . . » . « 5 » « فإنّا لا نعدّ الفقيه منهم فقيهاً حتّى يكون محدّثاً » . « 6 » « لا يكون الرجل منكم فقيهاً حتّى يعرف . . . » . « 7 » معيار فقه واقعى را گوشزد نموده‌اند و اين نحو موضع‌گيرى و برخورد ، دليل بر شيوع نوعى انحراف و كج‌فهمى در عرف متشرّعهء آن زمان در زمينهء فقه و فقاهت است ؛ انحرافى كه با كمال تأسف در عصر كنونى نيز مشاهده مىشود . واژه‌شناسى « فقه » ، « فقيه » و « تفقّه » و بررسى معناى لغوى و تفكيك آن از معناى اصطلاحى و پى بردن به معناى مراد در فرهنگ قرآن و حديث ، مىتواند در مقابل اين انحراف بايستد و سبب شود كه از آن همه فضايل و بركاتى كه براى فقه و فقاهت در لسان كتاب و سنّت وارد شده ، سوء استفاده نگردد و كژى و انحراف در بايسته‌هاى حوزه‌ها و مراكز تعليمى به وجود نيايد و در تطبيق متّفقه قرآنى « لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ » و « فقيه كتاب و سنّت » و يا « فقيه اهل بيت » خطا و اشتباهى رخ ندهد ، فضائلى نظير : « فضل الفقيه على العابد كفضل الشّمس على الكواكب ؛ برترى فقيه بر انسان عابد همانند برترى خورشيد بر ستارگان است » . « 8 » « إذا أراد اللَّه بعبدٍ خيراً فقّهه في الدّين . . . ؛ وقتى خداوند اراده كند به بنده‌اش خيرى برساند او را فقيه در دين قرار مىدهد . . . » . « 9 »

--> ( 1 ) . ذاريات ، آيهء 56 . ( 2 ) . بحار الأنوار ، ج 2 ، ص 5 ، ح 10 . ( 3 ) . همان مدرك ، ص 48 ، ح 8 . ( 4 ) . همان مدرك ، ص 49 . ( 5 ) . همان مدرك ، ص 56 . ( 6 ) . همان مدرك ، ص 82 . ( 7 ) . همان مدرك ، ص 184 . ( 8 ) . بحار الأنوار ، ج 78 ، ص 321 ، ح 19 ، از امام موسى بن جعفر عليه السلام . ( 9 ) . غرر الحكم ، ح 4076 .