به بيان ديگر : از آنجا كه اسلام پاسخگوى همهء احتياجات انسان است ، شكل پاسخگويى به نيازهاى انسان در زمانهاى مختلف فرق مىكند كه اين با دخالت زمان و مكان در اجتهاد قابل تحقّق است . آنچه امروز به عنوان « مسائل مستحدثه » مطرح است ، دستاورد عنصر زمان است . منفعت در عقود بانكى ، خريدوفروش اعضاى انسان ، خريدوفروش خون ، بيمه ، قانون كار ، مقرّرات راهنمايى ، محيط زيست ، معادن ، حقوق بين الملل ، سفر هوايى ، دوقلوهاى به هم چسبيده و شركت در انتخابات از طريق رأى دادن ، از جمله مسائلى است كه در صدر اسلام هنگام صدور احكام ، وجود نداشت ؛ با مؤثّر دانستن دو عنصر زمان و مكان در اجتهاد مىتوان پاسخ درست شرعى اين مسائل را از نصوص دينى استنباط كرد . ه ) رفع عسر و حرج عسر و حرج از عناوين نسبى و اضافى هستند كه با توجّه به شرايط زمان و مكان ( اختلاف اشخاص و حالات آنها ) دگرگون مىشوند . قاعدهء نفى عسر و حرج بر بسيارى از احكام حكومت مىكند ، فقيه با تشخيص موارد عسر و حرج كه با اختلاف زمان و مكان مختلف مىشود ، مانع از به سختى افتادن مردم مىشود . امروز به جهت عادت كردن مردم به وسائل جديد ، رفتن به سفر حج به روش قديم ( پياده يا مركب حيوانى ) عمل بسيار دشوار و نوعاً حرجى به شمار مىآيد و قهراً حكم وجوب حج از عهدهء كسانى كه امكانات و وسائل امروزى را در اختيار ندارند ، به حكم قاعدهء « لا حرج » برداشته مىشود . فصل دوم : شبهات و سؤالات الف ) مخدوش شدن جاودانگى احكام اوّليهء اسلام اگر زمان و مكان را دخيل در احكام و سبب تغيّر آن بدانيم نتيجه‌اش اين است كه اسلام ، دينى جاودانه و احكام آن ابدى نباشد و چنين چيزى با اصل ابدى بودن احكام ( حلال محمّد حلال الى . . . ) سازگار نيست . پاسخ : در مباحث قبل به خوبى روشن شد كه احكام اسلام تغييرى نمىكند و آنچه در واقع تغيير مىپذيرد موضوعات احكام است ؛ پس خدشه‌اى به جاودانگى احكام وارد نمىشود ؛ مثلًا اگر شراب سركه شود و حكم حرمت تبديل به حليّت گردد ، قطعاً كسى نمىگويد بر جاودانگى احكام اسلام خدشه وارد شده است . ب ) مصلحت محورى و مصالح مرسله اشكال اين است كه مطابق آنچه گذشت ، مصلحت پايهء صدور احكام است ، فقيه با تشخيص مصلحت حكمى را صادر مىكند و اين همان مصالح مرسلهء برادران اهل سنّت است كه هنگام فقدان دليل شرعى معيّن ، به آن تمسّك مىجويند .