مطلب به طور تفصيل به اين قلمرو پرداخته مىشود : 1 . تأثير زمان و مكان در موضوعات موضوع عبارت است از شخص يا شيئى كه فعليّت يافتن حكم متوقّف بر وجود آن است ؛ مانند عنوان « مسكر » در حرمت شرب خمر و عنوان « مستطيع » در وجوب حج . « 1 » متعلّق در احكام به عقيدهء همهء فقها همان افعال مكلّفين و همان چيزى است كه از بنده طلب مىشود . « 2 » با ذكر اين مقدّمه به انواع تأثير زمان و مكان در موضوعات مىپردازيم : الف ) تغيير مصداق براى تغيير مصداق مثالهاى فراوانى وجود دارد از جمله : 1 . موضوع وجوب حج عنوان مستطيع است ؛ ولى ممكن است كسى در زمان خاصّ با توانايى مخصوص و محدود ، مستطيع به حساب آيد و در زمانى ديگر كه تحقّق عنوان استطاعت غناى بيشترى را مىطلبد مستطيع نباشد ، چنان كه خصوصيّت مكانى نيز ممكن است سبب چنين تغيير و تبدّلى گردد . 2 . فقير يكى از مصارف خمس و زكات است ؛ ولى مصداق آن با اختلاف زمان و مكان تغيير مىكند ، زيرا ممكن است در يك مكان به كسى با درآمد محدودى فقير اطلاق شود و در مكانى ديگر به كسى كه از درآمدى بالاترى نيز برخوردار است ، زير خط فقر اطلاق شود . 3 . حرمت ربا مربوط به مكيل و موزون است . اين دو عنوان با اختلاف زمان و مكان تغيير مىكنند ؛ مثلًا برنج مىتواند در يك شرايط مكيل و در شرايط ديگر موزون به حساب آيد و بعضى از معدودها كه مشمول حرمت ربا نيست با اختلاف زمان و مكان مىتواند موزون ، محسوب شود . 4 . حكم ضمان در مثلى و قيمى « مثلى » به چيزى اطلاق مىشود كه همانند ، فراوان دارد ؛ مانند حبوبات و قيمى به چيزى گفته مىشود كه همانند زياد ندارد ؛ مانند لباس . ممكن است چيزى كه مثل لباس قيمى بوده است با پيشرفت صنعت در زمانى ديگر ، مثلى به حساب آيد . ب ) تبديل موضوع با تغيير درونى آن مانند آنچه در احكام مطهرات ذيل عنوان استحاله ، انتقال و انقلاب ذكر شده است . مراد از استحاله در اينجا استحالهء موضوع پيشين و تبديل آن عرفاً به موضوع ديگر است و دليل بر مطهريّت استحاله اين است كه با استحاله ، موضوع جديدى غير از آن موضوعى كه به نجاستش حكم شده بود ، به وجود مىآيد . « 3 »

--> ( 1 ) . دروس فى علم الاصول ، الحلقة الاولى ، ص 158 . ( 2 ) . فوائد الاصول ، ج 1 ، ص 145 . ( 3 ) . التنقيح فى شرح العروة الوثقى ، ج 3 ، ص 168 .