« ميرزا محمّد تقى حائرى شيرازى ، پيشواى انقلاب عراق و برافروزندهء شعلهء آن قيام و جنبش ، از بزرگترين عالمان و مجتهدان عصر خود بود . او يكى از مشهورترين چهره‌هاى شناخته شده در علم و تقوا و غيرت و شهامت دينى بود . . . بعد از درگذشت استادش ، ميرزاى شيرازى بزرگ ، به دليل شايستگى و فضل و دانش و برازندگى به جانشينى وى تعيين شد و مرجع تقليد شيعيان گرديد ، وى با فتواى مشهورش بر ضد اشغال گران انگليس ، اعلام جهاد كرد » . « 1 » 5 . حاج ميرزا محمّد حسين نايينى ، ( م 1355 ) : حاج ميرزا حسين نايينى از اكابر فقها و اصوليان قرن چهاردهم هجرى است ، شهرت بيشتر او در علم اصول فقه است ، بسيارى از فقهاى زمان ، شاگرد اويند و بر عروة الوثقى از مرحوم محمّد كاظم طباطبايى حاشيه دارد . 6 . آية اللَّه حاج شيخ عبد الكريم حائرى يزدى ( م 1355 ) « 2 » مؤسّس حوزهء علميّهء قم : برخى كتابهاى فقهى ايشان عبارتند از : كتاب رضاع ؛ كتاب الصلاة ؛ كتاب المواريث و كتاب النكاح و در اصول فقه كتاب معروف ايشان درر الفوائد است . 7 . آية اللَّه سيّد ابو الحسن اصفهانى ( م 1365 ) : كتاب معروف فقهى ايشان كتاب وسيلة النجاة است . ايشان از فقهاى عصر خود بود كه مرجعيّت عام داشته و بسيارى از مراجع عصر حاضر از محضر ايشان بهره برده‌اند . « 3 » 8 . آية اللَّه حاج سيّد حسين طباطبايى بروجردى ( م 1380 ) : از مراجع بزرگ تقليد كه مقلّدان فراوانى داشته و داراى رسالهء عمليّه و كتب فقهى در صلاة مسافر و صلاة جمعه بوده است . « 4 » 9 . آية اللَّه سيّد محسن حكيم ( م 1390 ) : وى از شاگردان آخوند خراسانى ، آقا ضياى عراقى و ميرزاى نايينى بود . سال‌ها مرجعيّت بخشى از شيعيان - بويژه مردم عراق - را بر عهده داشت . كتاب‌هايى نيز در فقه از او به يادگار مانده است كه مهمترين آنها ، كتاب ارزشمند مستمسك العروة الوثقى است . « 5 » قرن پانزدهم : در اين قرن نيز فقها و صاحبان فتواى بسيارى ظهور كردند كه گروهى به رحمت ايزدى پيوستند و گروهى ديگرى هم اكنون زعامت و مرجعيّت شيعه را

--> ( 1 ) . اعيان الشيعة ، ج 9 ، ص 192 . ( 2 ) . مرحوم آية اللَّه بروجردى ، در مورد « كتاب الصلاة » مرحوم آية اللَّه شيخ عبد الكريم حائرى فرموده‌اند : من تاكنون كتابى به اين كم لفظى و پرمعنايى نديده‌ام . ( 3 ) . آية اللَّه سيّد أبو الحسن اصفهانى سيّدى بزرگوار و شخصيتى يگانه و استثنايى بود . داراى حافظه‌اى عجيب ، دست بخشنده ، اخلاق محمّدى و دربردارندهء خصلت‌هاى كمالى بود . زعامت و پيشوايى شيعه را عهده‌دار شد . او رو به گسترش نهاد ، تا آنجا كه در تمامى بلاد شيعى به عنوان مفتى و مرجع شناخته شد . ( طبقات اعلام الشيعة نقباء البشر ، ج 1 ، ص 41 ) . ( 4 ) . آية اللَّه بروجردى ، پژوهشگر و محقّقى برجسته ، كه به قوّت رأى و دقّت نظر و سلامت فكر در مسائل فقه و اصول معروف بود . بيش از چهار دوره اصول را از محضر محقّق عراقى فرا گرفت و در فقه از محضر آية اللَّه اصفهانى بهره برد . ( نهاية الافكار فى مباحث الألفاظ ، مقدّمه ، صفحهء د ) . ( 5 ) . ر . ك : اعيان الشيعة ، ج 9 ، ص 56 .