صاحب نظر و فتوا بودند ؛ از جمله : 1 . الشيخ يحيى بن سعيد بن احمد بن يحيى بن الحسن بن سعيد الهزلي ( م 689 ) : دربارهء وى آمده است : « له تصانيف جامعة للفوائد ، منها : كتاب الجامع للشرائع في الفقه و كتاب المدخل فى أصول الفقه ؛ او تصنيفات متعدّدى دارد كه جامع فوائد است ، مانند كتاب جامع الشرايع فى الفقه و كتاب المدخل فى أصول الفقه است » . « 1 » 2 . نجم الدين جعفر بن حسن بن يحيى بن سعيد هزلى حلّى ( م 676 معروف به محقّق اوّل ) « 2 » : در تأسيس الشيعة دربارهء او مىنويسد : « او داراى كتابهايى است ، از جمله كتاب شرايع الاسلام - كه از معروفترين و معتبرترين متون فقهى است و شروح بسيارى بر آن نگاشته شده - و كتاب النافع و كتاب شرح نافع به نام معتبر » . « 3 » قرن هشتم : در اين قرن نيز علماى بزرگ صاحب فتوايى بودند از جمله : 1 . حسن بن يوسف بن علي بن مطهّر ، معروف به علّامهء حلّى ( م 726 ) : دربارهء وى نوشته‌اند : « تأليفات او در تمام علوم بيش از 500 عنوان كتاب است . از جملهء آنها كتاب « قواعد » در فروع فقهيه ، « تذكرة » كتاب « ارشاد » كتاب « تبصرة » در فروع مستنبط از فقه و . . . » . « 4 » 2 . فخر المحقّقين محمّد فرزند علّامهء حلّى ( م 771 ) : كتاب معروف او در فقه « ايضاح الفوائد فى حل مشكلات القواعد » است . « 5 » 3 . محمّد بن مكّى ، معروف به شهيد اوّل ( م 786 ) : برخى از كتابهاى فقهى و فتوايى ايشان عبارتند از : « اللمعة الدمشقية ؛ الذكرى فى فقه الامامية ؛ الدروس الشرعية في فقه الامامية ؛ خلاصة الاعتبار في الحج و الاعتمار ؛ البيان في الفقه و الالفية في فقه الصلاة » . « 6 »

--> ( 1 ) . تأسيس الشيعة ، ص 307 . ( 2 ) . در كتاب قاموس الرجال آمده است : محقّق حلّى نخستين كسى است كه كتاب فقهى خود ( شرايع ) را بر اساس شيوه‌هاى متأخّرين تنظيم و تأليف كرده است . وى در كتاب شرايع خود ، هستهء اصلى مطالب نهايه ، مبسوط و خلاف شيخ را گردآورى كرده است . ( تلفيقى ميان مطالب اين سه كتاب به طور فشرده پديد آورد ) در حالى كه پيش از آن ، برخى از فقها - مانند ابن ادريس حلّى در سرائر - به شيوهء نهايهء شيخ و برخى ديگر - مانند قاضى ابن برّاج در مهذّب - مانند مبسوط و خلاف شيخ كتاب نوشته‌اند . ( قاموس الرجال ، ج 2 ، ص 616 ) . ( 3 ) . تأسيس الشيعة ، ص 306 - 305 . ( 4 ) . همان مدرك ، ص 307 - 306 . در تنقيح المقال دربارهء علّامهء حلّى آمده است : همهء دانشمندان اسلامى بر دانش فراوان وى در همهء فنون اتّفاق نظر دارند . او فقيه ، متكلّم ، حكيم ، منطقى ، صاحب نظر در هندسه و رياضيات بود . ( تنقيح المقال ، باب حسن ، شمارهء 2794 ) . ( 5 ) . فخر المحقّقين عالمى محقّق و مجتهدى فقيه بود . وى از بزرگان اماميّه به شمار مىآيد و شاگردش شهيد اوّل اين گونه از او تجليل مىكند : بزرگ ، پيشوا ، سلطان عالمان ، داراى بالاترين درجه در ميان عالمان و فاضلان و برجستگان و مايهء افتخار آيين و دين . ( مقدّمهء بحار الأنوار ، ج 0 ، ص 255 به نقل از روضات الجنات ، ج 8 ، ص 387 و اجازات ، ص 14 ) . ( 6 ) . در امل الآمل دربارهء وى آمده است : وى عالم ، فقيه ، محدّث ، اهل دقّت ، مورد اعتماد ، جامع فنون عقلى و نقلى ، زاهد ، عابد ، پرهيزكار ، شاعر ، اديب و يگانهء روزگارش بود . ( اعيان الشيعة ، ج 10 ، ص 59 ) .