حرمت را تبديل به جواز كردند مثلًا در مثال اوّل حرمت تصرّف در فضل ماء وكلاء ديگران را به جواز آن تبديل نمودند . 3 . آنچه به عنوان ولايت ولىّ امر مسلمين تعبير شده است آيا بيش از ولايت بر تشخيص عناوين ثانويه ( كه در رأس آن « تقديم اهمّ بر مهمّ » است ) و بيش از توان صدور احكامى در راستاى اجراى احكام اولى و ثانوى مىباشد ؟ آيا وقتى فقيهى چون ميرزاى شيرازى اباحهء شرب تنباكو را به حرمت شرب آن تبديل مىكند غير از اين است كه چون حكم اباحه را با حكم « وجوب حفظ كيان اسلام و مسلمين » و يا « وجوب حفظ عزّت اسلام و مسلمين » و يا « وجوب منع از استيلاى كفّار » ، متزاحم ديدند يعنى در راستاى عمل به اين عناوين ، فتواى حرمت شرب تنباكو را صادر كردند ؟ و يا وقتى رسول گرامى به عنوان ولى امر مسلمين حكم به وجوب بذل فضل ماء وكلاء فرمودند بدين جهت نبود كه حفظ كيان مسلمين را مبتنى بر رشد سرمايه‌هاى زراعى و حيوانى دانستند و نياز مسلمانها چنين اقتضايى داشت ( چنان كه خود آن شهيد مىنويسد : « لان مجتمع المدينة كان بحاجة شديدة الى إنماء الثروة الزراعيّة و الحيوانية . . . » « 1 » ) ؟ اگر چنين است ديگر تعبير به « فراغ » معنا ندارد ، چون ولى امر هر جا كه پا مىگذارد و بر اساس « تشخيص مصلحت أهمّ » حكمى صادر مىكند مىخواهد به يك حكم ثانوىِ مقدّم بر حكم اوّلى عمل نمايد . 4 . از آنچه گذشت روشن شد كه عنصر منطقة الفراغ استيعاب و شمولى را براى شريعت نياورده است بلكه آنچه باعث شمول و استيعاب مىشود همان اجازه‌اى است كه عقل و شرع به حاكم اسلامى مىدهد كه از عناوين ثانويه مانند قاعدهء اهم و مهم براى رفع مشكلات فردى و اجتماعى و شكستن بن‌بستها از آن استفاده كند . بنابراين آنچه بر عهدهء ولىّ امر است تشخيص و تعيين مصداق براى عناوين اوّليه ( اعمّ از موارد احكام الزامى و غير الزامى ) و تشخيص عناوين ثانويه و عروض و عدم عروض آن بر موضوعات است . « 2 » * * * منابع و مآخذ 1 . قرآن . 2 . نهج البلاغه ( با تحقيق دكتر صبحى صالح ) . 3 . الاصول العامة للفقه المقارن ، محمّد تقى حكيم ، دار الاندلس ، بيروت ، چاپ اوّل . 4 . اقتصادنا ، شهيد سيّد محمّد باقر صدر ، دفتر تبليغات اسلامى حوزهء علميّهء قم ، چاپ اوّل ، 1417 ق . 5 . أنوار الفقاهة ، آية اللَّه ناصر مكارم شيرازى ، چاپ اوّل ، 1411 ق . 6 . تاريخ ابن خلدون ، دار الكتاب اللبناني ، مكتبة المدرسة ، بيروت .

--> ( 1 ) . اقتصادنا ، ص 690 . ( 2 ) . از ابهامات ديگر نظريهء شهيد صدر اين است كه چرا فرمول منطقة الفراغ را در مسائل اقتصادى اسلام محصور ساخته‌اند ؟