دلالت بر حكمى دارد ، بيان الهى حاصل شده و مكلّف نمىتواند به قبح عقاب بلا بيان تمسّك جويد . دليل مجمل و مبيَّن : خطاب مجمل آن است كه دلالتى واضح ندارد و مقصود گوينده از آن كاملًا روشن نيست و مبيَّن آن است كه دلالتش واضح و روشن است و شامل نصّ و ظاهر مىشود . به عنوان مثال : در آيه : « وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما » ، مشخص نيست كه دست از چه موضعى بايد جدا گردد . زيرا از سربندهاى انگشت تا شانه ، مفصل‌هاى متعددى وجود دارد و بر جدا كردن هر كدام از اين مفصل‌ها ، قطع يد صدق مىكند و در جاى ديگرى از قرآن هم موضع قطع ، بيان نگرديده است و لذا بايد براى تبيين آيه به روايات مراجعه كرد . تا حدّ قطع روشن شود . دليل اوّل را مجمل و دليل دوم را مبيّن مىنامند . مفهوم و منطوق : معنايى كه خود لفظ مستقيماً ارائه مىدهد و لفظ مستقيماً ناظر به آن است ، منطوق ناميده مىشود و معنايى كه به طور مستقيم از لفظ فهميده نمىشود بلكه لازمه منطوق است ، و تلويحاً از آن استفاده مىشود اصطلاحاً مفهوم ناميده مىشود ، مثلًا هرگاه گفته شود زن اگر تمكين كند حقّ نفقه دارد مفهومش آن است كه اگر ناشزه باشد حقّ نفقه ندارد . اقسام مفهوم : مفهوم بر دو قسم است : اگر حكم در مفهوم و منطوق با يكديگر موافق باشند ، به آن مفهوم موافق گويند و آن بر دو قسم است گاه لفظ بر مفهوم ، به اولويت دلالت مىكند كه به آن مفهوم اولويت مىگويند . مانند : « فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ » « 1 » كه بر حرمت دشنام دادن به پدر و مادر دلالت مفهومى دارد . زيرا وقتى منطوق آيه يعنى تحريم سخنى باشد كه موجب ناراحتى پدر و مادر مىشود ، مفهوم آن به اولويت بر حرمت دشنام يا ضربه بدنى دلالت خواهد كرد . و گاه به نحو مساوى بر آن دلالت دارد مانند موارد قياس منصوص العله . « 2 » مانند اين كه گفته شود « لا تشرب الخمر لأنّه مسكر ؛ شراب انگور نخور كه موجب مستى است » مفهومش آن است هر نوع شرابى كه مستى مىآورد ، حرام است . و اگر حكم در مفهوم با حكم در منطوق مخالف باشد به آن مفهوم مخالف مىگويند كه بر شش قسم است : مفهوم شرط ، مانند مثالى كه در بالا دربارهء نفقهء زن آمد . مفهوم وصف ، مفهوم غايت ، مفهوم حصر ، مفهوم عدد و مفهوم لقب . در حقيقت بحث از حجيّت مفاهيم ، بحث از وجود مفهوم است . بحث در اين است كه آيا مثلًا شرط مفهوم دارد تا بتوان از آن حكم شرعى استنباط كرد ، يا ندارد ؟ « 3 » در حجيّت مفهوم موافق جاى هيچ گونه ترديدى نيست و در بحث انواع قياس توضيح آن خواهد آمد امّا در مفهوم مخالف و تك تك اقسام آن ، مباحث

--> ( 1 ) . اسراء ، آيهء 23 . ( 2 ) . اللباب فى اصول الفقه ، ص 160 - 159 . ( 3 ) . انوار الاصول ، ج 2 ، ص 20 .