نداشته باشند . « 1 » 2 . خبر واحد توأم با قرينهء قطعيّه : روايتى كه نقل آن به حد تواتر نرسد ، اصطلاحاً خبر واحد است . گاه آن خبر واحد همراه با قرائنى است كه يقين به صدور آن از معصوم حاصل مىشود . اخبارىها روايات كتب اربعه ( كافى ، استبصار ، تهذيب و من لا يحضره الفقيه ) را از قبيل خبر واحد محفوف به قرينه مىدانند و همه را حجّت قرار مىدهند و روى همين جهت تقسيم روايات اين كتب را به صحيح و ضعيف و مرسل و مرفوع و . . . قبول ندارند . « 2 » اكثر اهل سنّت نيز بر همين اساس همهء روايات كتب صحاح شش‌گانهء مخصوصاً صحيح بخارى و صحيح مسلم را حجّت مىدانند . 3 . اجماع : اجماع در مذهب اماميّه ، از آن جهت كه كاشف از نظر معصوم است ، حجّت است و لذا مثل خبر متواتر يا خبر محفوف به قرينه است كه كاشف از سنّت است ، ولى چون اهل سنّت آن را دليل مستقلى مىدانند ، ما نيز آن را در رديف ادلّهء چهارگانه قرار داده و در آنجا دو مسلك را مورد بررسى قرار خواهيم داد . 4 . سيرهء عقلا : سيره يا بناى عقلا ، استمرار عادت همهء مردم اعم از مسلمان و غير مسلمان بر انجام يا ترك عملى است و در صورتى دليل بر حكم شرعى است كه امضاى معصوم عليه السلام نسبت به آن ثابت شود و براى بدست آوردن امضاى معصوم ، مجرد عدم ردع و عدم نهى شارع نسبت به آن سيره كافى است . « 3 » زيرا اگر آن عمل حرام بود مىبايست از آن نهى شود . 5 . سيرهء مسلمين : روش كسانى كه پايبند به دين هستند ، نسبت به فعل يا ترك ، نوعى اجماع عملى مسلمين شمرده شده است . اين سيره اگر متّصل به زمان معصوم باشد ، حجّت است . چرا كه كاشف از اين است كه از قول يا فعل صادر شده از جانب معصوم عليه السلام نشأت گرفته است . اما اگر اتصال آن به زمان معصوم عليه السلام معلوم نباشد ، اين سيره حجّت نيست هر چند به صورت عادتى براى جوامع اسلامى درآمده باشد ، زيرا گاه رفتار يك شخص يا يك گروه هر چند منشأ اسلامى نداشته باشد ، بر عواطف مردم به گونه‌اى تأثير مىگذارد كه به تدريج تبديل به عادتى رسمى و عمومى مىشود واى بسا در ابتداى پيدايش آن عادت ، علما و متدينين ، بر اثر تسامح يا غفلت يا ترس ، موضعى نگرفته باشند و يا اگر موضعى از خود نشان داده‌اند براى از بين بردن آن كافى نبوده است . زيرا آن عادت غلبه پيدا كرده و بسيارى از مردم به آن گرايش نموده‌اند و بر اثر مرور زمان ، آن عادت جايگاه خود را محكم‌تر نموده و نزد عامهء مردم احترام پيدا مىكند تا حدّى كه به اسلام و مسلمانان نسبت داده مىشود . از اين قبيل است مخارج هنگفت و تشريفاتى كه امروزه در ( بعضى از ) مساجد مشاهده مىشود . « 4 »

--> ( 1 ) . مصباح الاصول ، ج 2 ، ص 192 . ( 2 ) . حدائق الناظرة ، ج 1 ، ص 23 . ( 3 ) . اصول الفقه ، ج 2 ، ص 171 . ( 4 ) . اصول الفقه ، ج 2 ، ص 175 .