صالح بن احمد بن حنبل ( م 266 ) ، و فرزند ديگرش ، عبد اللَّه بن احمد بن حنبل ( م 290 ) و عبد الملك بن عبد الحميد بن مهران ( م 274 ) و احمد بن محمّد بن حجاج اشاره كرد . « 1 » اين مذهب در بغداد ظهور كرد و به شام هم رفت . امروز مذهب غالب بر حجاز ، قطر ، فلسطين و بحرين ، مذهب حنبلى است . « 2 » مصادر فقهى احمد بن حنبل : شيوهء احمد حنبل در استنباط فقهى ، بدين صورت بود كه نخست از نصوص كتاب و سنّت استفاده مىكرد ؛ و در سنّت از روايات مرسل و ضعيف نيز بهره مىگرفت و به هنگام تعارض ميان كتاب و سنّت ، كتاب اللَّه را مقدّم مىشمرد ؛ اگر سنّتى نمىيافت به فتاواى صحابه تمسّك مىكرد ؛ و به هنگام اختلاف نظر صحابه ، نظرى را كه به كتاب اللَّه و سنّت نزديك‌تر بود ترجيح مىداد ، و اگر نظرى را نزديك‌تر به كتاب و سنّت نمىيافت ، نظر اختلافى صحابه را در آن مسأله نقل مىكرد ، ولى خودش نظرى را برنمىگزيد . وى حتّى حديث مرسل را بر قياس مقدّم مىداشت و در صورتى كه نصّى از كتاب و سنّت و يا سخنى از صحابه نمىيافت ، به قياس عمل مىكرد و پس از آن استصحاب ، سدّ ذرايع و مصالح مرسله را مستمسك قرار مىداد . احمد بن حنبل در كتاب الخلال نقل مىكند كه از شافعى دربارهء قياس سؤال كردم ؟ پاسخ داد : فقط به هنگام ضرورت مىتوان به آن عمل كرد . « 3 » ويژگىهاى دورهء دوم : مهمترين ويژگيهاى اين دوره از اين قرار است : 1 . علم فقه از ساير علوم جدا شد و خود علمى مستقل گرديد . 2 . عقل‌گرايى و فتوا ، بر اساس رأى و نظر گسترش يافت ؛ زيرا فقهاى اهل سنّت در ميان جامعه خويش با پرسشهاى تازه‌اى مواجه مىشدند و چون پاسخش را از كتاب و سنّت نمىيافتند ، بسيارى از آنان به نظر و رأى و قياس و مانند آن روى مىآوردند . 3 . مذاهب فقهى در اين دوره گسترش فراوان يافت و بر اساس برخى از نقلها تنها از سدهء دوم تا نيمه چهارم ، 138 مذهب به وجود آمد . « 4 » 4 . كثرت آرا و فتاوا در يك مسأله ، از ويژگيهاى مهم اين دوره بود ، كه به اختلاف مصادر فتوا و استنباط برمىگشت « 5 » و همين امر مقدّمهء محدود ساختن مذاهب در دورهء بعد از سوى حاكمان گرديد كه بحث درباره آن به خواست خدا خواهد آمد . * * *

--> ( 1 ) . الفقه الاسلامى و ادلّته ، ج 1 ، ص 54 . ( 2 ) . موسوعه جمال عبد الناصر ، ج 1 ، ص 36 ؛ تاريخ الفقه الاسلامى ، ص 148 . ( 3 ) . تاريخ الفقه الاسلامى ، ص 145 ؛ المدخل فى التعريف بالفقه الاسلامى ، ص 203 . ( 4 ) . دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج 6 ، ص 605 . ( 5 ) . ر . ك : تاريخ الفقه الاسلامى ، ص 89 .