گرفته‌اى ؟ گفتم : از حمّاد و او نيز از ابراهيم نخعى ( م 96 ) و ابراهيم نيز از عمر بن خطاب ، على بن ابى طالب ، عبد اللَّه بن مسعود و عبد اللَّه بن عباس فرا گرفت . « 1 » همچنين وى از امام باقر و امام صادق عليهما السلام و زيد بن على عليه السلام بهره فراوانى برد . دو تن از شاگردان ابو حنيفه ، يعنى أبو يوسف و محمّد بن حسن شيبانى در مُسند خويش ، براى فتاواى ابو حنيفه روايات زيادى را به عنوان مستند ، نقل كرده‌اند . « 2 » مشهورترين شاگردان وى ، أبو يوسف ، يعقوب بن ابراهيم كوفى ( م 182 ) قاضى القضاة زمان هارون الرشيد ، محمّد بن حسن شيبانى ( م 189 ) ، أبو الهذيل ، زفر بن هذيل بن قيس كوفى ( م 158 ) و حسن بن زياد ( م 204 ) هستند . « 3 » مذهب وى در حكومت عثمانى مورد عنايت فراوان قرار گرفت و به عنوان مذهب رسمى شناخته شد ؛ از اين رو ، مذهب حنفى در تركيه ، آسياى ميانه ، شام ، مصر ، تونس ، يمن ، عراق و بسيارى ديگر از بلاد نفوذ كرد . مصادر فقهى ابو حنيفه : وى در فتوا دادن از كتاب خدا و سنّت رسول خدا - به شرطى كه متواتر باشد يا همه علما در همهء شهرها بدان عمل كرده باشند و يا آن سنّت را يكى از صحابه ميان گروهى ديگر از صحابه نقل كند و كسى نيز با وى مخالفت نكند - بهره مىجست . اگر سنّتى نمىيافت به اجماع صحابه عمل مىكرد و در صورت نبودن آن ، به اجتهاد و قياس و پس از آن به استحسان تمسّك مىجست . ابو حنيفه چون در عمل به سنّت سخت‌گير بود ، و در نتيجه روايات اندكى به عنوان سنّت در نزد وى ثابت شده بود ، به گونه‌اى گسترده به قياس و استحسان روى آورد . « 4 » عمل گستردهء او به قياس و مانند آن ، سبب منازعاتى ميان وى و فقهاى عصرش گرديد . از جمله ميان وى و سفيان بن سعيد ثورى ( م 161 ) كه از علماى كوفه به شمار مىرفت ، درگيرى و نفرتى حاكم بود ؛ زيرا سفيان از طرفداران حديث به شمار مىرفت ، ولى ابو حنيفه اهل رأى و قياس بود . همچنين ميان او و شريك بن عبد اللَّه نخعى ، قاضى كوفه ( م 177 ) و محمّد بن عبد الرحمن بن ابى ليلى ( م 148 ) نيز مخالفتهايى وجود داشت . ابن حزم گفته‌هاى ابو حنيفه و پيروانش را كذب دانسته و خطيب بغدادى نيز در تاريخش با عبارات تند و زننده‌اى ، به ابو حنيفه و پيروانش تاخته است . « 5 » معروف است كه ابو حنيفه - جز در موارد اندك - به سنّت اعتماد نكرد ؛ زيرا پذيرفتن سنّت نزد او ، داراى شرايطى خاص و مشكل بود . « 6 » دانشمند معروف ، ابن خلدون مىنويسد : « ابو حنيفه فقط هفده حديث ! از رسول خدا را صحيح

--> ( 1 ) . تاريخ بغداد ، ج 13 ، ص 334 . ( 2 ) . ادوار علم الفقه ، ص 142 . ( 3 ) . الفقه الاسلامى و ادلّته ، ج 1 ، ص 44 . ( 4 ) . تاريخ الفقه الاسلامى ، ص 121 - 120 ؛ الفقه الاسلامى و ادلّته ، ج 1 ، ص 43 . ( 5 ) . ادوار علم الفقه ، ص 147 - 146 . ( 6 ) . تاريخ التشريع الاسلامى ، ج 2 ، ص 81 .