دورهء دوم : عصر ظهور مذاهب فقهى اين دوره از اوايل قرن دوم آغاز و تا اوايل قرن چهارم ادامه يافت . در پايان قرن اوّل و اوايل قرن دوم ، نسلى از فقها به وجود آمدند كه شروع به تدوين فقه كردند و به گسترش فروعات فقهى پرداختند . مذاهب فقهى فراوان شد ، هر شهرى فقيهى داشت كه رأى او بر آراى ساير فقها در آن ديار برترى داشت و هر عالمى شيوه‌اى در استنباط احكام براى خود برگزيد ، گفته شده : « مذاهب گوناگون در آن عصر به بيش از صد مذهب رسيده بود » . « 1 » مذاهب اين دوره را از يك بعد مىتوان به دو بخش « مذاهب منقرض شده » و « مذاهب منقرض نشده » تقسيم كرد . مذاهب منقرض‌شدهء فقهى : مقصود از اين نوع مذاهب ، مذاهبى است كه دوام چندانى نيافت و پس از مدتى - كم يا زياد - از بين رفت . عمدهء آن مذاهب به قرار ذيل است : 1 . مذهب حسن بصرى ؛ حسن بن ابى الحسن يسار معروف به حسن بصرى ( م 110 ) از تابعانِ شناخته شده بود . دربارهء وى گفته‌اند كه : « از محضر يكصد و پنجاه صحابى استفاده كرده است . فتاواى او را برخى از علما در هفت جلد جمع‌آورى كرده‌اند » . « 2 » 2 . مذهب ابن ابى ليلى ؛ محمّد بن عبد الرحمن بن ابى ليلى ( م 148 ) از اصحاب رأى و نظر به شمار مىرفت ؛ وى قاضى و مفتى معروف كوفه بود . دربارهء او گفته شده : « از يكصد و بيست تن از صحابه استفاده كرده است » . « 3 » 3 . مذهب اوزاعى ؛ عبد الرحمن اوزاعى ( م 157 ) صاحب مذهب خاصى بود كه در شام گسترش يافت ، ولى در قرن چهارم هجرى پيروان آن منقرض شدند . همچنين به مدت دويست سال اين مذهب در ميان مردم اندلس غلبه داشت ، و سرانجام مذهب مالك در آنجا غالب شد . « 4 » 4 . مذهب سفيان ثورى ؛ أبو عبد اللَّه سفيان بن سعيد ثورى ( م 161 ) اهل كوفه بود . وى به جهت خوف از حكومت وقت ، مخفيانه زندگى مىكرد . جمعى از مردم يمن ، اصفهان و موصل از او فتاوايى گرفتند . مذهب وى نيز در مدت كوتاهى منقرض گرديد . « 5 » 5 . مذهب ليث بن سعد ؛ ليث بن سعد فهمى ( م 175 ) از فقهاى مصر بود كه شافعى دربارهء او گفته است : « او از مالك فقيه‌تر بود » . مذهب او نيز به علت

--> ( 1 ) . دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج 6 ، ص 605 . ( 2 ) . اعلام الموقعين ، ج 1 ، ص 20 ؛ همچنين ر . ك : طبقات ابن سعد ، ج 7 ، ص 156 ؛ وفيات الاعيان ، ج 2 ، ص 69 ؛ تهذيب التّهذيب ، ج 2 ، ص 263 . ( 3 ) . اعلام الموقعين ، ج 1 ، ص 21 ؛ ر . ك : تهذيب التّهذيب ، ج 9 ، ص 301 ؛ الطبقات الكبرى ، ج 6 ، ص 358 ، طبقات الفقهاء شيرازى ، ص 84 . ( 4 ) . موسوعه جمال عبد الناصر ، ج 1 ، ص 34 ؛ الاعلام زركلى ، ج 3 ، ص 320 ؛ طبقات الفقهاء شيرازى ، ص 76 . ( 5 ) . موسوعه جمال عبد الناصر ، ج 1 ، ص 34 ؛ تاريخ بغداد ، ج 9 ، ص 160 - 151 ؛ طبقات الكبرى ، ج 6 ، ص 371 ؛ وفيات الاعيان ابن خلكان ، ج 2 ، ص 386 ؛ تهذيب التّهذيب ، ج 4 ، ص 111 .