بهبهانى ، زمينه ظهور حركت جديد علمى به همراه ابداع اسلوبى جديد و روشهاى تازه در فقه و اصول پديد آمد . پيشواى اين حركت بديع در فقه و اصول ، شيخ مرتضى انصارى ( م 1281 ) بود . « 1 » وى شاگرد فقيهان گرانقدرى چون سيّد محمّد بن سيّد على ( معروف به سيّد مجاهد ) ( م 1243 ) نويسندهء كتاب المناهل فى الفقه « 2 » و شريف العلماى مازندرانى ( م 1245 ) « 3 » و ملّا احمد نراقى ( م 1245 ) و شيخ على بن شيخ جعفر كاشف الغطا ( م 1254 ) و شيخ محمّد حسن نجفى ( صاحب جواهر ) ( م 1266 ) بود . پس از ارتحال صاحب جواهر ، مرجعيّت عامهء شيعه به شيخ مرتضى انصارى منتقل شد كه به مدّت 15 سال زعامت حوزه‌هاى علميّه و مرجعيت شيعه را عهده‌دار بود . شيخ انصارى در كتاب اصولى معروف خويش به نام الفرائد كه به رسائل مشهور است و بيش از يك قرن است كه از كتابهاى درسى حوزه‌هاى علميّه شيعى است ، ابداعات اصولى فراوانى را عرضه نمود . در فقه نيز كتاب ارزشمند المكاسب را نوشت كه همچنان از كتابهاى درسى حوزه‌هاى علميّه است . اين كتاب از احكام كسبهاى حرام ، احكام مختلف خريدوفروش ، احكام خيارات ، شرط شرعى و غير شرعى و احكام قبض و نقد و نسيه بحث مىكند . و در آن شيوه‌هاى تازه و بديعى را در استنباط احكام فقهى به كار گرفت . * * * شاگردان شيخ انصارى : از مكتب شيخ انصارى نيز شاگردان توانمندى به جهان اسلام عرضه شد كه مهم‌ترين آنها عبارتند از : 1 . سيّد حسين كوه كمرى ( م 1299 ) . « 4 » 2 . ميرزا محمّد حسن شيرازى ( م 1312 ) . وى از مشهورترين شاگردان شيخ انصارى بود كه پس از رحلت شيخ ، زعيم شيعه گرديد و پس از مشكلاتى كه در نجف پيش آمد ، به سامرا رفت و حوزه علميّه بزرگى را در آنجا تأسيس كرد . « 5 » 3 . ميرزا حبيب اللَّه رشتى ( م 1312 ) . « 6 » 4 . شيخ محمّد حسن آشتيانى ( م 1319 ) . « 7 » 5 . شيخ محمّد رضا همدانى ( م 1322 ) ؛ نويسندهء كتاب مصباح الفقيه . « 8 » 6 . شيخ محمّد كاظم خراسانى ( م 1329 ) . آخوند خراسانى پس از ورود به نجف ، در درس‌هاى شيخ انصارى و پس از وى در درسهاى ميرزاى شيرازى حاضر شد . وى از بزرگان علماى شيعه به شمار مىآيد كه افزون بر استفاده از افكار

--> ( 1 ) . ر . ك : اعيان الشيعة ، ج 10 ، ص 119 - 117 . ( 2 ) . همان مدرك ، ج 9 ، ص 443 . ( 3 ) . همان مدرك ، ج 7 ، ص 339 - 338 . ( 4 ) . همان مدرك ، ج 6 ، ص 148 - 146 . ( 5 ) . همان مدرك ، ج 5 ، ص 306 - 304 ؛ نقباء البشر ، ج 1 ، ص 441 - 436 . ( 6 ) . ر . ك : اعيان الشيعة ، ج 4 ، ص 559 ؛ نقباء البشر ، ج 1 ، ص 360 - 357 . ( 7 ) . ر . ك : اعيان الشيعة ، ج 5 ، ص 38 - 37 ؛ نقباء البشر ، ج 1 ، ص 390 - 389 . ( 8 ) . ر . ك : اعيان الشيعة ، ج 7 ، ص 23 - 19 .