محقّق ، عالم ، زاهد ، عابد و فقيهى متكلّم بود . از كتابهاى معروف او روضة المتقين ، از بهترين شرح‌ها بر كتاب من لا يحضره الفقيه است كه نشانگر مهارت و تخصّص او در ادبيات ، رجال ، فقه و حديث است . « 1 » 2 . ملا محسن فيض كاشانى ( م 1091 ) . وى عارفى حكيم و محدّثى فقيه بود ، احاديث كتب اربعه را در كتاب ارزشمند « الوافى » جمع‌آورى كرد و در فقه نيز كتابى به نام مفاتيح الشرايع ترتيب داد . « 2 » 3 . محمّد بن حسن حرّ عاملى ( م 1104 ) . عالم متبحّر و محدّث جليل القدر ، مرحوم حرّ عاملى ، صاحب كتاب نفيس وسائل الشيعة است كه احاديث كتب اربعه و ديگر كتب مهم شيعه را به شيوه‌اى نو ، جمع‌آورى كرده است . « 3 » 4 . علّامه محمّد باقر مجلسى ( م 1110 ) . علّامهء مجلسى در علم و دانش و زهد و تقوا و جامعيّت ، برتر از آن است كه نياز به معرفى داشته باشد . از افتخارات او همين بس كه دائرة المعارف وسيعى را به نام بحار الانوار براى اماميّه تأليف كرد كه پيش از آن چنين كارى انجام نشده بود . كتاب مرآة العقول كه شرح كتاب كافى است ، از ديگر تأليفات ارزشمند اوست . وى كتب فراوانى نوشت و نخستين كسى است كه به طور گسترده كتابهايى را به زبان فارسى و در معارف دينى مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام تدوين كرد . « 4 » 5 . شيخ يوسف بحرانى ( م 1186 ) . محدّث كبير و فقيه ماهر ، شيخ يوسف بحرانى از كسانى است كه هم به فقه و هم به حديث احاطه كامل داشت . وى كتابهاى فراوانى را تأليف كرد ، كه مشهورترين آنها « الحدائق الناضرة » است و در 25 جلد انتشار يافته است . اين كتاب ، يك دوره فقه استدلالى ، همراه با نقل اقوال و نصوص در هر مسأله است . « 5 » هر چند شيخ يوسف بحرانى را اخبارى مىدانند ، ولى او با ميانه روى و دست كشيدن از بسيارى از مبانى اخباريها ، حركت آنها را متوقّف كرد . « 6 » در عصر اخبارىگرى نيز كه پرچمش را امين استرآبادى برافراشت و تا حدود يك و نيم قرن در اهتزاز بود و با ظهور علّامه وحيد بهبهانى اركان آن در هم ريخت ، دانشمندان و مجتهدانى بودند كه در برابر موج اخبارىگرى سر خم نكردند و راه و رسم اجتهاد را ادامه دادند ، هر چند تعدادشان اندك بود .

--> ( 1 ) . ر . ك : امل الآمل ، ج 2 ، ص 252 ؛ اعيان الشيعة ، ج 9 ، ص 193 - 192 . ( 2 ) . ر . ك : روضات الجنّات ، ج 6 ، ص 103 - 79 ؛ اعيان الشيعة ، ج 10 ، ص 46 . ( 3 ) . ر . ك : امل الآمل ، ج 1 ، ص 145 - 141 ؛ روضات الجنّات ، ج 7 ، ص 105 - 96 ؛ اعيان الشيعة ، ج 9 ، ص 171 - 167 . ( 4 ) . ر . ك : امل الآمل ، ج 2 ، ص 248 ؛ روضات الجنّات ، ج 2 ، ص 93 - 78 ؛ اعيان الشيعة ، ج 9 ، ص 184 - 182 ؛ بحار الأنوار ، ج 102 ، ص 165 - 105 . ( 5 ) . ر . ك : روضات الجنات ، ج 8 ، ص 208 - 203 ؛ اعيان الشيعة ، ج 10 ، ص 317 ؛ الحدائق الناضرة ، ج 1 ، مقدّمهء تحقيق جامعهء مدرّسين . ( 6 ) . براى آگاهى از اعتدال و ميانه روى ، بلكه عدول شيخ يوسف بحرانى از بسيارى از مبانى اخباريون ، به مقدّمهء كتابش الحدائق الناضرة مخصوصاً مقدّمهء دوازدهم مراجعه شود .