را جز در اين سه حال نيافتم : يا نماز مىگزارد ، يا روزه بود و يا قرآن مىخواند . برتر از جعفر بن محمّد ( در اين عصر ) از نظر دانش ، عبادت و پرهيزكارى ، هرگز چشمى نديده و گوشى نشنيده و بر قلب هيچ بشرى خطور نكرده است » . « 1 » ابو حنيفه ( پيشواى مذهب حنفى ) مىگويد : « من فقيه‌تر از جعفر بن محمّد نديدم . وقتى كه منصور وى را نزد خود فراخواند ، نخست سراغ من فرستاد و گفت : اى ابو حنيفه ! مردم بسيار علاقه‌مند به جعفر بن محمّد شدند . بنابراين ، سؤالات دشوارى را آماده كن ، تا از پاسخ آنها درماند . من نيز چهل مسأله را آماده ساختم ، تا اينكه منصور عباسى در شهر حيره مرا نزد خودش فراخواند . به نزد او رفتم و جعفر بن محمّد را ديدم كه سمت راست وى نشسته است ، منصور به من دستور داد بنشينم . آنگاه رو به امام صادق كرد و گفت : اى أبا عبد اللَّه ! اين مرد ابو حنيفه است . گفت : آرى ! آنگاه منصور به من رو كرد و گفت : اى ابو حنيفه ! سؤالات خود را مطرح كن . من نيز سؤالات خود را مطرح كردم و آن حضرت به من پاسخ مىداد و مىگفت : پاسخ آن به نزد شما اين است و اهل مدينه چنين پاسخ مىگويند و ما چنين مىگوييم . نظر او گاه با نظر مردم مدينه موافق بود و گاه با همهء ما مخالف بود . تا آنكه من هر چهل مسأله را پرسيدم و او به همين گونه پاسخ داد » . سپس ابو حنيفه مىافزايد : « آيا ما روايت نمىكنيم كه داناترين مردم كسى است كه به اقوال مختلف از همه آگاه‌تر باشد ( بنابراين ، جعفر بن محمّد از همهء مردم آن زمان عالم‌تر بود ) » . « 2 » همچنين ابو حنيفه گفت : « لو لا السَّنَتان لهلك النّعمان ؛ اگر آن دو سال ( بهره‌گيرى از محضر امام صادق عليه السلام ) نبود ، نعمان ( نام ابو حنيفه است ) هلاك مىشد » . « 3 » ابن حجر هيتمى دربارهء امام صادق عليه السلام مىنويسد : « آن قدر مردم از علم و دانش [ امام ] جعفر صادق نقل كرده‌اند كه سواران را براى رسيدن به خدمتش به حركت درآورده ، و آوازه‌اش در همهء شهرها پيچيده ؛ از وى پيشوايان بزرگى ، مانند يحيى بن سعيد ، ابن جريح ، مالك ، سفيانىها [ سفيان بن سعيد ثورى و سفيان بن عيينه كوفى ] ابو حنيفه ، شعبة بن حجّاج بصرى و ايّوب سجستانى روايت كرده‌اند » . « 4 » شهرستانى در ملل و نحل مىگويد : « جعفر بن محمّد الصادق ، هو ذو علمٍ غزير ، و أدبٍ كاملٍ في

--> ( 1 ) . الامام الصادق و المذاهب الاربعه ، به نقل از التهذيب ، ج 2 ، ص 104 ؛ و التوسل و الوسيلة ، نوشتهء ابن تيميه ، ص 52 ( چاپ دوم ) ؛ و المجالس السنية ، ص 5 ( مطابق نقل الموسوعة الفقهية الميسرة ، ج 1 ، ص 33 ) . بخشى از اين سخن در تهذيب التهذيب ابن حجر عسقلانى ، ج 2 ، ص 94 نيز آمده است . ( 2 ) . سير اعلام النبلاء ، ج 6 ، ص 258 . ( 3 ) . الامام الصادق و المذاهب الاربعه ، ج 1 ، ص 53 ، به نقل از تحفهء اثنىعشريهء آلوسى ، ص 8 ( الموسوعة الفقهية الميسره ، ج 1 ، ص 34 ) . ( 4 ) . الصواعق المحرقه ، ص 201 ( فصل سوم : احاديثى كه دربارهء برخى از اهل بيت وارد شده است ) .