كه نامه‌ام به آنها مىرسد تأكيد مىكنم ( كارى انجام ندهند ) جز اينكه به سوى من حركت كنند تا اگر نيكوكارم يارىام دهند و اگر گناهكارم مرا مورد عتاب قرار دهند ( و از من بخواهند تا از اين راه باز گردم ) » ؛ ( أَمَّا بَعْدُ ، فَإِنِّي خَرَجْتُ مِنْ حَيِّي « 1 » هَذَا : إِمَّا ظَالِماً وَإِمَّا مَظْلُوماً ؛ وَإِمَّا بَاغِياً وَإِمَّا مَبْغِيّاً عَلَيْهِ . وَإِنِّي أُذَكِّرُ اللَّهَ مَنْ بَلَغَهُ كِتَابِي هَذَا لَمَّا « 2 » نَفَرَ إِلَيَّ ، فَإِنْ كُنْتُ مُحْسِناً أَعَانَنِي ، وَإِنْ كُنْتُ مُسِيئاً اسْتَعْتَبَنِي « 3 » ) . بديهى است امام عليه السلام افزون بر دارا بودن مقام عصمت خود را در اين قضيه كاملًا محق مىدانسته است ، چرا كه قاطبهء مسلمين جز گروه بسيار اندكى با او بيعت كرده بودند و طلحه و زبير هم جزء بيعت كنندگان بودند و سپس بيعت را شكسته و آتش نفاق را روشن ساخته بودند ، بنابراين امام به هر دليل صاحب حق بود و مظلوم ، نه ظالم و ستمگر و آنچه در تعبير بالا آمد فقط براى اين است كه هرگونه وسوسهء شيطانى را از آنها بزدايد . درست همانند چيزى كه در قرآن مجيد از زبان پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله در برابر مشركان آمده است كه مىفرمايد : « « وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدًى أَوْ فِى ضَلالٍ مُّبينٍ » ؛ و ما يا شما در ( طريق ) هدايت يا در گمراهى آشكار هستيم » . « 4 » به همين دليل ابن ابى الحديد در شرح اين نامه مىگويد : امام براى جلب توجّه مردم كوفه ( كه در حيرت و سرگردانى وسوسه‌هاى ابو موسى به سر مىبردند ) چه تقسيم زيبايى كرده است و نهايت تواضع و حزم نفس را به خرج

--> ( 1 ) . « حَىّ » به معناى قوم و قبيله و بخش و ناحيه آمده است و در جملهء بالا هر دو معنا ممكن است ( 2 ) . « لمّا » در اينجا به معناى « إلّا » است . در كتاب مغنى اللبيب يكى از معانى « لمّا » را « الا » شمرده كه بعد از آن گاه فعل ماضى به معناى مضارع مىآيد ( مانند محل بحث ) و در واقع جمله ، تقديرى دارد و تقدير چنين است : « أنْ يَتْرُكَ كلّ شَىْء إلّانَفَر إلىّ » ( 3 ) . « اسْتِعْتاب » از ريشهء « عُتْبى » بر وزن « صغرى » به معناى سرزنش كردن گرفته شده و « اسْتِعْتاب » بدين مفهوم است كه از ديگرى مىخواهيم ما را آن‌قدر سرزنش كند كه راضى شود و سپس به معناى رضايت طلبيدن به كار رفته است ( 4 ) . سبأ ، آيهء 24