2 . آيا اين رابطه ، با اصل اختيار سازگار است ؟ سؤال ديگرى كه در اينجا مطرح مىشود اين است كه اگر شور و شيرين بودن خاكهاى سرشت انسانها و رابطهء اشكال جسمانى با خلق و خوى بشر را بپذيريم ، نتيجه‌اش اين است كه نه نيكوكاران توان بدكارى دارند و نه بدكاران توان نيكوكارى و اين موافق مكتب جبر است و مىدانيم حركت كردن بر وفق مكتب جبر نتيجه‌اش انكار ثواب و عقاب و بىهدف بودن بعثت انبيا و در نهايت نفى عدالت پروردگار است . پاسخ اين سؤال چندان پيچيده نيست . هيچ‌كس نمىگويد كيفيّات جسمانى يا سرشت افراد ، علت تامّه براى آن خلقيّات است ، بلكه تنها به عنوان يك زمينه مىتوان از آن ياد كرد . اين مطلب را با ذكر مثالى مىتوان روشن ساخت ؛ همه مىگويند : محيط خانواده يا محيط اجتماع در اعمال انسانها اثر مىگذارد ؛ ولى اين سخن بدان معنا نيست كه ارادهء انسان را سلب كند ، بلكه تنها يك زمينه است ، لذا بسيار مىبينيم افرادى كه در يك خانوادهء آلوده پرورش يافته‌اند ؛ ولى انسانهاى صالح و درستكار و با ايمانى بوده‌اند ، و به عكس افرادى در خانواده‌هاى صالح پرورش يافته‌اند ؛ ولى انسانهاى نادرستى از كار در آمده‌اند . به بيان ديگر جزء اخير علّت تامّه ارادهء خود انسان است كه اثر نهايى را به دنبال دارد . اين نكته نيز شايان توجّه است كه چنانچه كسى زمينه‌هاى نامساعد اخلاقى يا محيطهاى خانوادگى يا اجتماعى داشته باشد ؛ ولى در مسير صحيح گام بردارد اجر و پاداش او از كسانى كه در محيطى مساعد پرورش يافته‌اند به يقين بيشتر است . * * *