بر آن افكنده ، و يا بلا و مصيبتى كه از تو دور نموده است . آرى با اين همه گناه كه دارى اين‌گونه به تو محبّت دارد ، حال دربارهء او چه فكر مىكنى اگر اطاعتش مىكردى ؟ » ؛ ( فلم يمنعك فضله ، و لم يهتك عنك ستره ، بل لم تخل من لطفه مطرف عين « 1 » في نعمة يحدثها لك ، أو سيّئة يسترها عليك ، أو بليّة يصرفها عنك ! فما ظنّك به لو أطعته ! ) . اشاره به اينكه انسان از اين سه حالت خالى نيست : يا مشمول نعمتى است كه بايد شكر آن را ادا كند يا مرتكب گناهى شده كه خدا بر آن پرده افكنده و بايد از ستاريت او ممنون باشد و استغفار كند يا بلايى را از او دور ساخته كه بايد قدر اين نعمت الهى را بشناسد . اينها همه در حالى است كه او در طريق عصيان گام بر مىدارد و نسبت به اوامر و نواهى حق بىاعتناست . حال اگر انسان بينديشد كه اين خداوند مهربان و فوق العاده كريم و رحيم اگر بندگان اطاعتش را مىكردند چگونه از آنها قدردانى مىنمود ، اين همان مسئلهء « وجوب شكر منعم » است كه به گفتهء علماى عقايد مىتواند انگيزه معرفة اللّه گردد . آنگاه امام از زاويهء ديگرى به اين مسئله مىنگرد و براى بيدار ساختن مخاطبان خود به بيان ديگرى مىپردازد و مىفرمايد : « به خدا سوگند اگر اين وضعى كه تو با خدا دارى ( كه پيوسته عصيانش مىكنى و او همواره لطف و محبّت مىكند ) در ميان دو نفر كه در نيرو و توان مساوى بودند وجود داشت تو نخستين كسى بودى كه خود را به سبب اخلاق ناپسند و كردار بد ، محكوم و نكوهش مىكردى ( به يقين اگر اين وضع ميان مولا و عبد باشد به طريق اولى نكوهيده‌تر است ) » ؛ ( و ايم اللّه « 2 » لو أنّ هذه الصّفة كانت في متّفقين في القوّة ،

--> ( 1 ) . « مطرف عين » از ريشهء « طرف » بر وزن « حرف » به معناى چشم برهم زدن گرفته شده است و « مطرف » مصدر ميمى و به همين معناى چشم به هم زدن است . ( 2 ) . « أيم » در اصل « أيمن » در نگاه بعضى از ارباب لغت جمع « يمين » به معناى سوگند است كه نون آن ساقط شده و معناى جملهء « أيم اللّه » اين است كه به خدا سوگندها مىخورم .