ديگر : شب و روز براى او متصوّر نيست ) » ؛ ( و لا يرهقه « 1 » ليل ، و لا يجري عليه نهار ) . اين تعبيرات ممكن است اشاره به اين سند باشد كه ذات پاكش از طريق آثار هميشه آشكار است و شب و روز تفاوتى در اين امر ايجاد نمىكند و يا اشاره به اين باشد كه او براى مشاهده و احاطهء علمى به اشيا نياز به نور و روشنايى ندارد آن‌گونه كه انسانها نياز دارند . » يازدهمين و دوازدهمين وصف نيز تكميل و توضيح ديگرى بر اوصاف پيشين است ، مىفرمايد : « نه درك او از اشياء با حسّ بينايى است و نه علم و دانش وى از طريق خبرگيرى است » ؛ ( ليس إدراكه بالإبصار ، و لا علمه بالإخبار ) . زيرا اين امور مربوط به جسم و جسمانيات و صاحبان علوم ناقص و محدود است ؛ او نه از قبيل جسم و جسمانيات است و نه محدوديتى در احاطهء علمى اوست . در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه چرا امام عليه السّلام در خطبه‌هاى متعدّد بر همين مضامين تكيه و تأكيد مىكند و بر اين امر اصرار دارد كه علم خداوند نيازى به هيچ‌يك از امورى كه در بالا گفته شد ندارد ؛ اين همه تأكيد براى چيست ؟ در پاسخ اين سؤال مىگوييم : يكى از مشكلات عظيم در شناخت و معرفت پروردگار مسئلهء مقايسهء او با مخلوقات است ، زيرا در همهء عمر خود سروكار با مخلوقات دارد ، همه‌چيز را با معيار آن مىسنجد . مخلوقاتى كه همه‌چيزش محدود است ؛ علم ، قدرت ، زمان ، مكان ، درك و شهود او همه و همه محدود ، ناپايدار و فناپذير است . هنگامى كه سخن از معرفت پروردگار به ميان مىآيد آگاهانه يا ناخودآگاه همان مقياسها را به كار مىگيرد و در درّهء هولناك تشبيه سقوط مىكند ، از اين‌رو اين معلم بزرگ معرفة اللّه پىدرپى هشدار مىدهد كه بر لب پرتگاه نرويد و خدا را با خود به هيچ‌يك از مخلوقات مقايسه نكنيد كه از معرفة اللّه دور خواهيد شد و اوهامى را در مغز خود پرورش مىدهيد و مىپرستيد .

--> ( 1 ) . « يرهقه » از ريشهء « رهق » بر وزن « شفق » در اصل به معناى پوشاندن چيزى با قهر و غلبه است و به معناى سختگيرى يا مسلّط شدن چيزى نيز آمده است .