هنگامى كه اين حديث به ابن عباس رسيد گفت عبد اللّه عمر در نقل حديث خطا كرده قضيه اين است كه پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله از كنار قبر يك يهودى مىگذشت فرمود : « إنّ أهله ليبكون عليه و هو يعذّب ؛ خانواده او براى او گريه مىكنند در حالى كه او در عذاب است » . « 1 » لذا در علم درايه يكى از شرايط قبول حديث را ضابط بودن راوى شمرده‌اند كه بايد هوشيار باشد ، مطلب را خوب بگيرد و خوب منتقل كند . اين نكته نيز قابل توجّه است كه نقل به معنا را بسيارى از بزرگان علما مجاز شمرده‌اند ؛ يعنى راوى مجبور نيست عين الفاظ را منتقل كند ، بلكه مىتواند محتواى الفاظ را در قالب ديگرى بريزد و نقل كند و مىدانيم نقل به كلام كار ساده‌اى نيست و گاه راوى در نقل به معنا گرفتار خطا مىشود . سپس در ادامهء سخن مىفرمايد : « اگر مسلمانان مىدانستند او در مورد آن حديث گرفتار اشتباه شده آن را از او نمىپذيرفتند و اگر خود او نيز مىدانست چنين است آن را رها مىكرد » ؛ ( فلو علم المسلمون أنّه و هم فيه لم يقبلوه منه ، و لو علم هو أنّه كذلك لرفضه ! ) . بنابراين راوى در اين گونه موارد سوء نيّتى نداشته ، هرچند كار او نادرست بوده و ممكن است ناخواسته سبب گمراهى گروهى گردد . بسيارى از چنين اشتباهاتى به سبب آن است كه راوى صدر و ذيل روايت را نقل نمىكند و مفهوم جمله به واسطهء آن دگرگون مىشود ؛ مثلا در حديثى از امام علىّ بن موسى الرّضا عليه السّلام مىخوانيم : كسى در محضرش عرض كرد مردم روايتى به اين مضمون از پيامبر صلّى اللّه عليه و إله نقل مىكنند : « إنّ اللّه خلق آدم على صورته ؛ خداوند آدم را به شكل خودش آفريد » . امام فرمود : خداوند آنها را بكشد آغاز حديث را حذف كرده‌اند اصل حديث چنين است كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله از كنار دو نفر عبور

--> ( 1 ) . شرح نهج البلاغهء ابن ابى الحديد ، ج 11 ، ص 47 .