نيست ، از دير زمانى چنين بوده است ! » ( فلئن امر الباطل لقديما فعل ) . « و اگر حق و پيروانش كم باشند ( نگران نباشيد ) چه بسا افزوده گردند و بر لشكر باطل پيروز شوند ! » ( و لئن قلّ الحقّ فلربّما و لعلّ ) . داستان « حق و باطل » و مبارزهء اين دو با يكديگر در طول تاريخ انسانى و ابزار اين مبارزه و نتايج آن ، داستان بسيار دامنه‌دارى است كه در شرح خطبه‌هاى ديگر كه تناسب بيشترى با اين موضوع دارد به خواست خدا خواهد آمد . آنچه در اين جا لازم است بر آن تكيه شود و نظر مولا امير مؤمنان على ( ع ) در اين عبارت نيز متوجّه آن است ، اين است كه نه كثرت طرفداران باطل بايد انسان را به وحشت بيندازد و نه كمى طرفداران حق او را مأيوس كند ، چرا كه غالبا در طول تاريخ حاميان باطل فزونى داشته‌اند و بسيار شده كه گروه اندك طرفداران حق بر انبوه حاميان باطل پيروز شده‌اند ، همان گونه كه قرآن از زبان پيروان « طالوت » ، فرماندهء لشكر بنى اسرائيل ، مىگويد : « كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ » ، چه بسيار گروههاى كوچكى كه به فرمان خدا بر گروههاى عظيمى پيروز شدند » ! « 1 » همين معنى در قالب ديگرى در آيهء ديگر به روشنى بيان شده است ، مىفرمايد : « قُلْ لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَ الطَّيِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ » ، بگو ( هيچ گاه ) ناپاك و پاك مساوى نيستند ، هر چند فزونى ناپاكها تو را به شگفتى اندازد » ! « 2 » همين معنى در خطبه‌هاى ديگر نهج البلاغه با صراحت تمام نيز آمده است ، چنان كه در خطبهء 201 مىخوانيم : « ايّها النّاس لا تستوحشوا في طريق الهدى لقلّة اهله ، اى مردم در طريق هدايت ( و حق و حقيقت ) از كمى نفرات هرگز وحشت نكنيد » ! ولى بايد توجّه داشت كه اين فزونى نفرات نه دليل حقّانيّت است و نه پيروزى و نجات ، بلكه در منطق قرآن و احاديث اسلامى و منطق صاحبنظران ، مدار بر

--> ( 1 ) سورهء بقره ، آيهء 249 . ( 2 ) سورهء مائده ، آيهء 100 .