و لا تزل ) . « 1 » در واقع مهمترين مسأله در ميدان جنگ ، مسألهء استقامت و پايمردى است كه رسيدن به پيروزى بدون آن غير ممكن است ، و امام ( ع ) نيز در آغاز ، روى همين مسأله انگشت مىگذارد . اين جمله مىتواند اشاره‌اى به مضمون حديث معروفى باشد كه در بارهء مؤمن نقل شده است كه مىفرمايد : « المؤمن كالجبل الرّاسخ لا تحرّكه العواصف ، فرد با ايمان همچون كوه پا بر جاست كه طوفانها و تندبادها آن را تكان نمىدهد » ! در حديث ديگرى از پيامبر اكرم ( ص ) مىخوانيم : « المؤمن اشدّ فى دينه من الجبال الرّاسية و ذلك انّ الجبل قد ينحت منه و المؤمن لا يقدر احد على ان ينحت من دينه شيئا ، مؤمن ، در دينش از كوههاى پا بر جا محكمتر است ! چرا كه كوه را گاهى مىتراشند ، ولى از دين مؤمن چيزى كم و تراشيده نمىشود » ! « 2 » سپس از اين دستور كلى فراتر رفته و به جزئياتى كه در اين زمينه مؤثر و كارساز است مىپردازد ، و در دوّمين جمله مىفرمايد : « دندانهايت را به هم بفشار » ( عضّ على ناجذك ) . « ناجذ » گاه به معنى دندانهايى كه بعد از دندان « انياب » واقع شده ، تفسير گرديده و گاه به معنى دندان عقل و گاه به معنى همهء دندانها و يا همهء دندانهاى آسيا . و در اين جا مناسب معناى سوّم است . گفته مىشود فشار آوردن روى دندانها دو فايده دارد : نخست اين كه ترس و وحشت را زايل مىكند و به همين دليل هنگامى كه انسان از ترس بلرزد اگر دندانها را محكم بر هم بفشارد لرزش او ساكت يا كم مىشود و ديگر اين كه استخوانهاى سر را محكم نگاه مىدارد و در

--> ( 1 ) به گفتهء بعضى از شارحان « نهج البلاغه » عبارت فوق از نظر معنى ، يك جملهء شرطيه است و در تقدير « لو زالت الجبال لا تزل » مىباشد . ( شرح « ابن ميثم » ، جلد 1 ، صفحهء 287 ) ( 2 ) « سفينة البحار » ، مادهء « امن » .