جايى رسيد كه شيطان با چشم آنها نگاه كرد و با زبانشان سخن گفت » ( فنظر باعينهم ، و نطق بالسنتهم ) . يعنى سرانجام اين تخم شيطانى كه مبدّل به جوجه شده بود و پرورش يافت و قوى شد ، تبديل به شيطانى مىشود متّحد با آنها ، يعنى در تمام اعضاى آنها نفوذ مىكند به طورى كه صاحب شخصيت دوگانه‌اى مىشوند . از يك نظر انسانند و از يك نظر شيطان ، ظاهرشان شبيه انسانهاست ، امّا باطنشان شيطانى است . چشم و گوش و زبان و دست و پاى آنها همه به فرمان شيطان است و طبيعى است كه همه چيز را به رنگ شيطانى مىبينند و گوششان آمادهء شنيدن نغمه‌هاى شيطان است . در چهارمين مرحله ، به نتيجهء نهايى اين سير انحرافى تدريجى پرداخته ، مىفرمايد : هنگامى كه به اينجا رسيدند ، شيطان « آنها را بر مركب لغزشها و گناهان سوار كرد ( مركبى كه آنها را به سوى انواع معاصى كبيره و كفر و ضلالت مىكشاند ) ، و سخنان فاسد و هزل و باطل را در نظر آنان زينت بخشيد » ( فركب بهم الزّلل ، و زيّن لهم الخطل ) . « 1 » اين سخن شبيه همان چيزى است كه امام ( ع ) در كلام نورانى ديگرى مىفرمايد : « الا و انّ الخطايا خيل شمس حمل عليها اهلها ، آگاه باشيد گناهان و خطاها همچون مركب‌هاى سركش و لجام گسيخته‌اند كه گناهكاران ، بر آن سوار مىشوند » ! « 2 » در پنجمين و آخرين مرحله ، مىفرمايد : « اعمال آنها اعمال كسى است كه شيطان او را در سلطهء خود شريك ساخته و سخنان باطل را بر زبان او نهاده است » ( فعل

--> ( 1 ) اين تفسير بنا بر اين است كه « حرف باء » در « بهم » براى تعديه باشد ولى اگر « باء » را به معنى « استعانت » تفسير كنيم ، مفهوم جمله اين مىشود كه شيطان به كمك آنها خودش بر مركب خطا و لغزش سوار مىشود ، ولى با توجّه به جملهء « و زيّن لهم الخطل » و فاء تفريع فركب تفسير اوّل مناسب‌تر به نظر مىرسد . ( دقّت كنيد ) ( 2 ) خطبهء 16 نهج البلاغه .